Γράμματα από τις στάχτες της Περσέπολης

Κατανοώ την απήχηση που έχει σήμερα το ιστορικό μυθιστόρημα στο ευρύ κοινό. Βλέπω σ΄ αυτή μια νοσταλγία για την ένριζη ύπαρξη, μια επιθυμία επανασύνδεσης και επανεξοικίωσης με το παρελθόν, μετά τον μεθυστικό αρχικά, αλλά στη συνέχεια ολοένα αγχωτικότερο μετεωρισμό μας σ΄ ένα αιώνιο, επίπεδο παρόν, όπως το σκηνοθέτησε η μετανεωτερική κουλτούρα, καταργώντας την ιστορική προοπτική στην αίσθηση του κόσμου. Ωστόσο, μου είναι πολύ δύσκολο να διαβάσω ιστορικά μυθιστορήματα, και έχω εξηγήσει επανειλημμένα γιατί: στη συντριπτική πλειονότητά τους δεν κάνουν άλλο από το να εικονογραφούν μια συμβατική, τυποποιημένη, παραπλανητικά απλή ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων, συνήθως καρυκεύοντάς τη, για ευνόητους λόγους, με τις περιπέτειες ενός σφοδρού έρωτα.

Τους Πέρσες του 35χρονου Θεσσαλονικιού Κωνσταντίνου Δ. Γουσίδη άρχισα να τους διαβάζω από περιέργεια, την οποία μου κέντρισε ο τίτλος. ΄Οσο προχωρούσε όμως η ανάγνωση, η περιέργεια μετασχηματιζόταν σε αληθινό ενδιαφέρον. Γιατί έβλεπα σ΄ αυτό το μυθιστόρημα εκείνο που λείπει από τα περισσότερα ομοειδή του, εκείνο που θα τους έδινε κάποιο ειδικό βάρος πέρα από τη συμμόρφωση με μια συγγραφική μόδα: την αλλαγή (ή την εναλλαγή) προοπτικής, τη θεώρηση γνωστών, και μάλιστα συμβολικά φορτισμένων, ιστορικών συμβάντων από μια καινούργια οπτική γωνία, η οποία μπορεί να εμπλουτίσει ή να τροποποιήσει το καθιερωμένο νόημά τους, έστω και (γιατί όχι;) κάνοντάς το αντιφατικότερο.

Σύμφωνα με την τρέχουσα αντίληψη, οι Περσικοί Πόλεμοι, τα «Μηδικά», ήταν η κοσμοϊστορική σύγκρουση του πολιτισμού με τη βαρβαρότητα, του πνεύματος της ελευθερίας με τη δουλοφροσύνη. οι «Πέρσες» που εκστράτευσαν εναντίον της Ελλάδας (και που δεν ήταν μόνο Πέρσες, αλλά σχεδόν όλοι οι λαοί της Πρόσω Ασίας, ακόμα και ΄Ελληνες) ήταν ένα στίφος πειθήνιων υπηκόων και μίσθαρνων οργάνων μιας βάρβαρης, ζοφερής και έκφυλης αυτοκρατορίας, περίπου όπως τους παρουσιάζει η ταινία 300. Οι ιστορικοί βέβαια, και πρώτοι πρώτοι οι αρχαίοι ΄Ελληνες ιστορικοί, είναι σε θέση να ξέρουν καλύτερα. Αρ κεί να διαβάσει κανείς Ηρόδοτο για να μάθει ότι οι Πέρσες ήταν ένας εξαιρετικά πολιτισμένος λαός, με ζηλευτή κρατική οργάνωση και υψηλή τεχνολογία, γαλουχημένοι με πνεύμα φιλαλήθειας, ιπποτισμού, αξιοκρατίας, γενναίοι μαχητές και, συχνά, πολύ πιο μεγαλόψυχοι από τους ΄Ελληνες (πόσοι κυνηγημένοι ΄Ελληνες ηγέτες, περσοκτόνοι μάλιστα, δεν βρήκαν φιλόξενο καταφύγιο στην περσική αυλή;). ΄Οσο για τα Μηδικά, υπάρχει και η άποψη (την οποία πάντως δεν συμμερίζεται ο συγγραφέας του παρόντος μυθιστορήματος) ότι από την οπτική γωνία των Περσών δεν ήταν παρά μια ήσσονος σημασίας σύρραξη στις παρυφές της αχανούς αυτοκρατορίας τους, κάτι, ας πούμε, σαν τις αποτυχημένες προσπάθειες των Βρετανών, τον 19ο αιώνα, να υποτάξουν τις ατίθασες αφγανικές φυλές. ΄Εχοντας προφανώς υπόψη όλα αυτά, ο Γουσίδης, με παιδεία ιστορικού ο ίδιος, επιχειρεί σ΄ αυτό το δεύτερο ιστορικό μυθιστόρημά του να δει την εκστρατεία του Ξέρξη και από την άλλη πλευρά. να αντιπαραθέσει τις δύο οπτικές και να υποδείξει, καταληκτικά, ένα σύνθετο συμπέρασμα, για το οποίο μπορούμε να πούμε προτρέχοντας (όχι αθέμιτα, αφού πρόκειται για μια λογική που είναι εγγενής στα ιστορικά μυθιστορήματα) ότι αποτελεί και ένα έμμεσο σχόλιο για τη δική μας εποχή.

Η μέθοδος που εφαρμόζει ο Γουσίδης είναι ενδιαφέρουσα, ευρηματική, λειτουργική σε γενικές γραμμές και, ως συγγραφικό τέχνασμα, η κύρια λογοτεχνική αρετή του μυθιστορήματός του. Η κεντρική, εξωδιηγητική φωνή, που εξιστορεί τα γεγονότα σε τρίτο πρόσωπο, συγχρονικά, από τη σκοπιά πότε των Ελλήνων και πότε του Μεγάλου Βασιλιά, πλαισιώνεται από δύο άλλες, που, αντίστοιχα, προηγούνται και έπονται χρονολογικά. Η μία είναι του Πέρση ιστορικού Οτάνη (φανταστικό πρόσωπο), ο οποίος τις παραμονές της εκστρατείας του Ξέρξη συγγράφει την ιστορία των Περσών για λογαριασμό του βασιλιά του, παρεμβάλλοντας προσωπικές κρίσεις του. Η άλλη φωνή, μεταγενέστερη κατά ενάμιση αιώνα, είναι του Καλλισθένη, του γνωστού ιστορικού που ακολούθησε τον Μέγα Αλέξανδρο στη δική του εκστρατεία και ο οποίος στέλνει τμηματικά από την Περσέπολη στον θείο και δάσκαλό του Αριστοτέλη το μεταφρασμένο κείμενο της ιστορίας του Οτάνη, συνοδεύοντάς το με επιστολές που σχολιάζουν, κάθε άλλο παρά κολακευτικά, τόσο αυτό όσο και τον Μακεδόνα στρατηλάτη. Αυτό το τριαδικό σχήμα συμπληρώνεται με εμβόλιμες επιστολές ή αναφορές ιστορικών και επινοημένων προσώπων, όπως του Δημάρατου και του Θεμιστοκλή προς τον Ξέρξη ή του (φανταστικού) Καρχηδόνιου πολιτικού Ασδρούβα προς τον Θεμιστοκλή. ΄Εχουμε, έτσι, μια πραγματικά πολυφω

ΠΕΡΣΕΣ

Κωνσταντίνος Δ. Γουσίδης

ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ, ΑΘΗΝΑ 2008, ΣΕΛ.
583, ΤΙΜΗ: 22 ΕΥΡΩ

νική σύνθεση, όπου κάθε τόσο αλλάζει όχι μόνον η «εθνική» προοπτική, μα και η χρονική.

Το πιο ζουμερό και οπωσδήποτε πιο απολαυστικό κομμάτι του μυθιστορήματος είναι η αντιπαράθεση Καλλισθένη- Οτάνη. Ο Καλλισθένης, υπέρμαχος της ήδη ξεπερασμένης ελληνικής πόλεως και της ελληνικής φυλετικής ανωτερότητας, εκτοξεύει εναντίον των Περσών και του Οτάνη όσες κατηγορίες και ο τελευταίος εναντίον των Ελλήνων, και συχνά τις ίδιες. Οι Πέρσες είναι για τον Καλλισθένη πρωτόγονοι, πνευματικά νωθροί, αναξιόπιστοι, χρυσολάτρες, διεστραμμένοι, οι ΄Ελληνες για τον Οτάνη συστηματικοί ψεύτες, αγνώμονες, φιλάργυροι, εγωπαθείς, άξεστοι. Και οι δύο συγγραφείς επιστρατεύουν ιστορικά και άλλα παραδείγματα για να στηρίξουν τέτοιες θέσεις. Είναι όμως ενδιαφέρον- και οι χειρισμοί του Γουσίδη είναι εδώ ιδιαίτερα λεπτοί- ότι βαθμιαία απλώνεται στις επιστολές του Καλλισθένη ένας σκεπτικισμός που οδηγεί στη σχετικοποίηση των κρίσεών του και, μέσω αυτής, σε μια αμήχανη σύγκλιση με τον Πέρση συγγραφέα, σ΄ ένα αόριστο ακόμα αίσθημα κοινής ιστορικής μοίρας, που επιτείνεται από το σοκ του ΄Ελληνα λόγιου μπροστά στο θέαμα της φλεγόμενης Περσέπολης. Μένοντας ώς το τέλος πιστός στα ιδανικά της ελληνικής πόλεως , ο Καλλισθένης αρχίζει ωστόσο να διαισθάνεται ότι η «παγκοσμιοποίηση» που προωθεί ο απεχθής γι΄ αυτόν Αλέξανδρος είναι μια νομοτελειακή ιστορική εξέλιξη, οσοδήποτε θλιβερή. Είναι σαν να διέτρεξε ο Καλλισθένης από την πρώτη ώς την τελευταία επιστολή του όλη την απόσταση από την ηρωική εποχή των Μηδικών ώς την ιδεολογική κόπωση της ελληνιστικής οικουμένης.

Αντίθετα, το κυρίως σώμα του μυθιστορήματος, που αφηγείται τα της εκστρατείας του Ξέρξη, είναι μάλλον στεγνό, παραφορτωμένο με στρατιωτικές λεπτομέρειες και όχι πάντοτε πειστικούς διαλόγους. Παρ΄ όλα αυτά, οι βασικοί χαρακτήρες διαγράφονται ικανοποιητικά και οι μεταξύ τους αντιθέσεις είναι σαφείς. Απέναντι στον σθεναρό, αλλά νηφάλιο πατριωτικό ιδεαλισμό του Λεωνίδα (μακράν η θετικότερη μορφή στο βιβλίο) στέκουν αφενός ο ασιατικός ηγεμονισμός του Ξέρξη (που είναι ένας αρκετά συμπαθής χαρακτήρας, ήπια πατερναλιστικός μάλλον παρά υπερφίαλος), αφετέρου και προπαντός η κυνική πλην αποτελεσματική Realpolitik του Θεμιστοκλή και του Καρχηδόνιου Ασδρούβα. Η Ελλάδα σώθηκε όχι τόσο χάρη στο «αδούλωτο φρόνημα των παιδιών της» όσο χάρη στη διορατικότητα, τη διπλωματική ευελιξία και τη δολιότητα του Θεμιστοκλή, που έπαιξε με επιτυχία διπλό παιχνίδι, είτε για να παραπλανήσει τον Μεγάλο Βασιλιά είτε για να εξασφαλίσει τα δικά του νώτα σε περίπτωση ήττας (ή και τα δύο). ΄Οσο για τη μάχη των Πλαταιών, σχεδόν εξίσου αποφασιστική με τη ναυμαχία στη Σαλαμίνα, κερδήθηκε από καθαρή τύχη.

Μπορεί κανείς να δει να υποφώσκει σ΄ αυτό το βιβλίο μια αμφισβήτηση της αθηναϊκής (και όχι μόνο) δημοκρατίας, με αιχμές τόσο τη δυσπιστία του Λεωνίδα, τα ειρωνικά σχόλια του Ασδρούβα ή την εύλογη κριτική του Οτάνη όσο και το ουσιαστικά προσωποπαγές καθεστώς του Θεμιστοκλή, ο οποίος στο μυθιστόρημα θυμίζει περισσότερο τον Περικλή. Για μένα, ωστόσο, το κεντρικό ζήτημα είναι άλλο. Ο «εθνικιστής» Καλλισθένης αναγκάζεται να παραδεχτεί ότι οι Πέρσες πέτυχαν τελικά με το χρήμα και τη διπλωματία εκεί όπου απέτυχαν με τα όπλα: στο να γίνουν επικυρίαρχοι της Ελλάδας, εκμεταλλευόμενοι τις ατελεύτητες έριδες των ελληνικών πόλεων και την ελαστική συνείδηση των ηγετών τους, ελαττώματα δηλαδή που ήδη καταλόγιζε στους ΄Ελληνες ο Οτάνης. Αλλά υπάρχει και κάτι πολύ σημαντικότερο: ο Αλέξανδροςόπως συνειδητοποιεί στο τέλος ο Αριστοτέλης, στοχαζόμενος πάνω στις επιστολές του ανιψιού του- πραγματώνει ουσιαστικά το περσικό σχέδιο για μια παγκόσμια αυτοκρατορία μοναρχικού χαρακτήρα, έναν κόσμο όπου οι πολιτικές και πνευματικές αξίες της ελληνικής πόλεως, η ατομικότητα, η ελευθερία, η ανήσυχη σκέψη, δεν θα έχουν πια καμιά θέση.

Και προαισθάνεται ακόμα ο Αριστοτέλης ότι αυτός ο «νέος άξιος κόσμος» θα είναι αποχαυνωμένος από έναν στείρο, άψυχο υλιστικό πολιτισμό, παραδομένος στα χέρια ανθρώπων που δεν διστάζουν να βάλουν φωτιά στα ωραιότερα κτίσματα, όπως προμηνύει η πυρπόληση της Περσέπολης από τον ίδιο τον μαθητή του.

«Τι ωραία που εγώ είμαι γέρος πια και δεν χρειάζεται να προσαρμοστώ στα νέα δεδομένα», σκέφτεται ο Αριστοτέλης. Τι κρίμα για τους νέους όλων των εποχών που προσαρμόστηκαν σε τέτοια δεδομένα!