Τους εκνεύρισε όλους

ΤΟΝ ΕΧΟΥΝ ΠΕΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΤΙΚΟ,
ΕΘΝΙΚΙΣΤΗ, ΘΡΗΣΚΟΛΗΠΤΟ. ΑΛΛΟΙ ΘΕΩΡΟΥΝ
ΟΤΙ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΑΠΛΩΣ ΤΗ ΓΡΑΜΜΗ
ΤΟΥ ΚΙΚΕΡΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΕΓΚΕΛ. Ο ΑΛΕΞΑΝΤΡ
ΣΟΛΖΕΝΙΤΣΙΝ ΜΟΛΙΣ ΤΩΡΑ ΑΡΧΙΖΕΙ
ΝΑ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ
Τον Σολζενίτσιν δεν τον πιάνεις πουθενά. Ένα κράμα φιλελεύθερου, εθνικιστή, λίγο φιλομοναρχικού, λίγο θρήσκου και αρκετά ρεαλιστή. Δημοκράτης ή αντιδημοκράτης; Προοδευτικός ή αντιδραστικός; Για λίγους ανθρώπους η απάντηση θα ήταν τόσο δύσκολη. Μία μόνο βεβαιότητα υπάρχει. Ότι ήταν αντικομμουνιστής. Έζησε στο πετσί του τις διώξεις, ήταν βίωμα και της παιδικής και της ενήλικής του ζωής, με εκτοπισμούς, φυλακίσεις, εξορίες, ταπεινώσεις.

Ο πρόσφατος θάνατός του, σε ηλικία 89 ετών, ανακίνησε το θέμα αλλά απαντήσεις δεν μπορεί να δοθούν ακόμα. Το μικρό βιβλίο Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς, που θεωρείται το σπουδαίοτερο έργο του, αλλά και το ογκώδες Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, που εδραίωσε τη φήμη του, περιέγραψαν όσο λίγα βιβλία τον σοβιετικό παραλογισμό. Αυτό όμως δεν επέτρεψε στους θιασώτες του φιλελευθερισμού,-που του έδωσαν γενναιόδωρα καταφύγιο στις ΗΠΑ- να χαρούν για πολύ. Η κριτική του ήταν πάλι αυστηρή, σε βαθμό που η ίδια η (δημοκρατική) προεδρική σύζυγος, εκείνα τα χρόνια, η Ρόζαλιν Κάρτερ, να πει: «Αν δεν του αρέσει η Αμερική, ας πάει αλλού»… Και πήγε πράγματι. Επέστρεψε στη Ρωσία, χωρίς βέβαια να πάψει να επιτίθεται στις πρώτες μετακομμουνιστικές κυβερνήσεις, φλερτάροντας όμως στο τέλος με τον Πούτιν.

Οι αφορισμοί
Πρώτοι είχαν εκνευριστεί μαζί του οι Ευρωπαίοι αριστεροί. Ήταν η εποχή που οι περισσότεροι δεν ήταν ιδιαίτερα πεισμένοι ότι κάτι δεν πήγαινε καλά στο βασίλειο της Δανιμαρκίας και τον θεωρούσαν αντιδραστικό. Οι μη αριστεροί τον αποθέωσαν, του έδωσαν γρήγορα γρήγορα και ένα Νόμπελ Λογοτεχνίας, μετά όμως εκνευρίστηκαν κι αυτοί. Οι αφορισμοί του τύπου «αυτός τα βλέπει όλα στραβά, πιστεύει μόνο στη δική του αλήθεια, πιστεύει ότι είναι θεός ή προφήτης» έδιναν κι έπαιρναν. Αλλά το πιθανότερο είναι ότι ο Σολζενίτσιν έπαιζε μαζί τους. Πατούσε σε ένα καθεστώς για να ξεφύγει από ένα προηγούμενο, πατούσε σε ένα δόγμα για να κατατροπώσει ένα άλλο. Στο βάθος έκρυβε ένα δικό του σύμπαν που θέλει πολλή μελέτη ακόμη για να εξερευνηθεί. Οι πρώτες απόπειρες έχουν ξεκινήσει. Μία βιογραφία του 1.000 σελίδων, γραμμένη από τη Λιουντμίλα Σαράσκινα, κυκλοφόρησε τώρα στη Ρωσία (εκδ. Μolodaya Gvardiya), ένα άλλο βιβλίο με τίτλο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν. Ας τελειώνουμε με την ιδεολογία κυκλοφόρησε στα αγγλικά, γραμμένο από τον καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας Ντάνιελ Μαχάνι.

Στον Κόκκινο τροχό, που μάλλον δεν είναι από τα κορυφαία του έργα, ο Σολζενίτσιν δείχνει να είναι μάλλον παλαιομοδίτης και να αναπολεί τα παλιά καλά χρόνια της τσαρικής Ρωσίας. Από άλλα του όμως έργα, αλλά και από συνεντεύξεις του, όπως και από την περίφημη ομιλία του στο Χάρβαρντ στις 8 Ιουνίου 1978, προκύπτει άλλη εικόνα. Είναι υπέρ μιας δημοκρατίας ριζωμένης στη βάση, με ισχυρές τοπικές κυβερνήσεις- τα παλιά ρωσικά zemstvo. Είναι υπέρ της οικονομίας της αγοράς αλλά λάβρος κατά της διεφθαρμένης ρωσικής πλουτοκρατίας. Είναι, όπως και ο Όργουελ, υπέρ μιας «ευπρεπούς» κοινωνίας όπου ο πολίτης προστατεύεται τόσο από τη «σοσιαλιστική ουτοπία» όσο και από μια αγορά θεωρούμενη ως αυτοσκοπός και εκτός νόμου και ηθικής.

Τα ψέματα
Σημαντική λ.χ. για τον Σολζενίτσιν είναι η έννοια του «ψέματος». Το ψέμα ότι η «επανάσταση» ή το «κοινωνικό προτσές» μπορεί να αλλάξει και μάλιστα γρήγορα την ανθρώπινη μοίρα και να άρει τις διαρκείς αντιφάσεις της ζωής συναντιέται για εκείνον με το ψέμα ότι μπορεί κάποιος απέξω να επιβάλει τη δημοκρατία σε άλλες χώρες. Όλα αυτά, εντέλει, σε συνδυασμό με μια ισχυρή δόση εθνικισμού, δίνουν ένα περίγραμμα της σκέψης του: «Ο ρωσικός λαός είναι σαν το χορτάρι. Υποκλίνεται στον άνεμο αλλά δεν ξεριζώνεται από τη γη. Είμαστε ακόμα εδώ», είχε πει σε μια συνέντευξή του.