Σημαντικοί Έλληνες παιδαγωγοί

Ο ΕΥΑΓΓΕΛOΣ ΠΑΠΑΝΟΥΤΣOΣ συμμετείχε στον σχεδιασμό των μεταρρυθμίσεων του 1964 και του 1976.
Υποστήριξε με σθένος την εισαγωγή της δημοτικής στην Εκπαίδευση και τη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων από δόκιμες μεταφράσεις

Σπύρος Μωραΐτης (1848- 1917)
Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1874 ανακηρύχθηκε διδάκτορας φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Leipzig. Το 1875 ανέλαβε τη διεύθυνση του Πρότυπου Δημοτικού Σχολείου με σκοπό να διαδοθεί και να εμπεδωθεί η ερβαρτιανή παιδαγωγική. Οργάνωσε παρακολουθήσεις διδασκαλιών από υποψήφιους δασκάλους ώστε να τους εισαγάγει στο πνεύμα της ερβαρτιανής μεθόδου. Ήταν ένας από τους θεμελιωτές του δασκαλοκεντρικού σχολείου καθώς πίστευε ακράδαντα ότι μόνο ο δάσκαλος μπορεί να διδάσκει, όχι οι μαθητές. Υπηρέτησε ως διευθυντής στο Διδασκαλείο Λάρισας (1896-1905) και πέθανε το 1917 στη Λειψία.

Μανόλης Τριανταφυλλίδης (1883-1959)

Γεννήθηκε στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Αποφοίτησε από το Βαρβάκειο με άριστα και κατόπιν πιέσεων του πατέρα του γράφτηκε στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παρακολούθησε το πρώτο έτος αλλά στο δεύτερο εγκατέλειψε τη Σχολή και γράφτηκε στη Φιλοσοφική. Το 1906 παίρνει το πτυχίο της Φιλοσοφικής Σχολής και πηγαίνει στη Γερμανία. Το 1909 ανακηρύσσεται διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Στη διδακτορική του διατριβή πραγματεύθηκε το πρόβλημα των ξένων λέξεων της ελληνικής γλώσσας («Μελέτες για τις δάνειες λέξεις της μεσαιωνικής δημώδους γραμματείας»). Επιστρέφει στην Αθήνα και δραστηριοποιείται στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Τα έτη 1913- 1921 ήταν ο υπεύθυνος της έκδοσης του Δελτίου του Ομίλου. Από τους πρωτεργάτες της μεταρρύθμισης του 1917 καθώς κατέχει μία από τις δύο θέσεις των ανώτερων εποπτών του υπουργείου Παιδείας (ο άλλος επόπτης ήταν ο Δελμούζος). Το 1926 διορίζεται καθηγητής Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης όπου δίδαξε ώς το 1934. Συνέταξε τη Νεοελληνική Γραμματική. Πέθανε το 1959 από Πάρκινσον.

Νίκος Εξαρχόπουλος (1874- 1960)
Γεννήθηκε στη Νάξο το 1874. Τέλειωσε το Γυμνάσιο Νάξου και το 1890 εγγράφηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1896 παίρνει το πτυχίο του και το 1897 ανακηρύσσεται διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών με μια διατριβή για τον Οράτιο, γραμμένη στα λατινικά. Το 1901 πηγαίνει στη Γερμανία στο Πανεπιστήμιο της Ιένας (τέσσερα εξάμηνα), της Λειψίας (ένα εξάμηνο) και στην Ελβετία (ένα εξάμηνο στο Πανεπιστήμιο της Λωζάνης) με υποτροφίες του ελληνικού κράτους. Το 1904 επιστρέφει στην Αθήνα. Υπηρέτησε ως καθηγητής στο Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης Αθηνών, διευθυντής του Διδασκαλείου Πελοποννήσου (1905- 1907), επιθεωρητής των Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων Πελοποννήσου (1907- 1910). Το 1910 εισηγείται την ίδρυση του Διδασκαλείου Μέσης Εκπαίδευσης στο οποίο γίνεται και διευθυντής. Στον εναρκτήριο λόγο του τονίζει την ανάγκη της παιδαγωγικής επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών όλων των βαθμίδων. Το 1912 εξελέγη καθηγητής Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, έδρα η οποία έγινε καθαρά παιδαγωγική το 1921. Το 1923 γράφει το σύγγραμμα «Εισαγωγή στην Παιδαγωγική» στο οποίο συμπυκνώνει τις απόψεις του για τον ρόλο της εκπαίδευσης και στρέφεται κατά των δημοτικιστών και του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Το σχολείο για τον Εξαρχόπουλο πρέπει να είναι ναός- «εθνικής μυσταγωγίας, εν τω οποίω πρέπει να εγχαράσσηται εις τας ψυχάς των παίδων η εικών της Πατρίδος»-, στον οποίο θα καλλιεργείται η «φιλοπατρία». Κατέλαβε πολλές ανώτατες θέσεις (αντιπρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, συγκλητικός του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1936, πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών το 1949). Ο Εξαρχόπουλος, παρά τους θεσμούς που εισήγαγε, τελικά έβλαψε την ελληνική εκπαίδευση. Όπως επισημαίνει και ο Χρήστος Φράγκος: «Ο Νίκος Εξαρχόπουλος σε όλη του τη ζωή ήταν πάντα πρώτος στις τιμές, στο κύρος, στις επίσημες εκδηλώσεις και στην επιβολή της θέλησης του.Η παιδεία του τόπου μας,καλή- κακή ή άθλια, διαμορφώθηκε κατά τη βούληση του καθηγητή, Ακαδημαϊκού και ιδεολόγου της εξουσίας Ν. Εξαρχόπουλου».

Μιχάλης Παπαμαύρος (1893- 1963)
Γεννήθηκε στη Βολισσό της Χίου. Η Χίος δεν άνηκε στην Ελλάδα (προσαρτήθηκε το 1913).

Ήταν από φτωχή και πολυμελή οικογένεια (είχε άλλα τρία αδέρφια). Παρά τα οικονομικά προβλήματα αρίστευσε στο Γυμνάσιο Χίου και με χρήματα του Πρωείου Κληροδοτήματος πήγε στη Γερμανία όπου σπούδασε Παιδαγωγικά (Πανεπιστήμιο της Ιένας). Οι σπουδές του άρχισαν το 1913 καθώς προτού φύγει ο Παπαμαύρος υπηρέτησε ως στρατιώτης στους Βαλκανικούς Πολέμους. Έλαβε τρία διδακτορικά διπλώματα (Παιδαγωγικά, Φιλοσοφία, Αρχαία Φιλολογία) και το 1919 επέστρεψε στην Ελλάδα. Το 1920 ανέλαβε τη διεύθυνση της Στέγης Μικρών Παιδιών (φιλανθρωπικό ίδρυμα για ορφανά παιδιά στο Φάληρο). Διορίστηκε καθηγητής της Παιδαγωγικής στο Διδασκαλείο Αρρένων Θεσσαλονίκης από όπου θα παραιτηθεί ύστερα από μερικούς μήνες. Επιστρέφει στην Αθήνα και προσπαθεί να φτιάξει ένα Παιδαγωγείο όμοιο με της Ιένας. Αποτυγχάνει και διορίζεται διευθυντής του Αρσακείου στη Λάρισα. Το 1922 διορίζεται ανώτερος επόπτης Δημοτικής Εκπαίδευσης στην Ανατολική Θράκη. Το 1923 διορίζεται υποδιευθυντής στο Μαράσλειο από όπου θα απολυθεί το 1926 μετά τα Μαρασλειακά. Το 1928 διορίζεται διευθυντής του Διδασκαλείου Λαμίας. Η τοπική αντίδραση θα πολεμήσει τον Παπαμαύρο. Επικεφαλής της αντίδρασης ήταν ο Ε. Λαχανοκάρδης, εκδότης της εφημερίδας «Ο Ρουμελιώτης». Το 1933 ο Παπαμαύρος απολύεται οριστικά από τη δημόσια εκπαίδευση. Γράφει βοηθητικά βιβλία και ζει με πενιχρά οικονομικά. Ο Γληνός τον καλεί το 1942 να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην Ελεύθερη Ελλάδα και διευθύνει μαζί με τον Κ. Σωτηρίου το Παιδαγωγικό Φροντιστήριο στο Καρπενήσι. Το 1945 εξορίζεται στη Γυάρο από εκεί στέλνεται στις φυλακές Αβέρωφ και αποφυλακίζεται το 1952. Υπέβαλε αίτηση για την κατάληψη μίας έδρας Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης αλλά δεν εκλέχθηκε. Κυκλοφόρησε το βιβλίο «Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής» και προσπάθησε να το διακινήσει μόνος του. Δικάστηκε για το περιεχόμενο και τον τρόπο διακίνησης του βιβλίου και έμεινε εξίμισι μήνες στις φυλακές Αγρινίου (1961). Το 1963 οργανώθηκε ειδική γιορτή προς τιμή του από την Ακαδημία Επιστημών ΕΣΣΔ και από το Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας. Πέθανε τον Απρίλιο του 1963 ως άπορος στο Δημοτικό Νοσοκομείο Αθηνών. Ο Παπαμαύρος ήταν ο εισηγητής της «Ενιαίας Συγκεντρωτικής Διδασκαλίας». Για τη ζωή και το έργο του Μιχάλη Παπαμαύρου βλ. Χάρης Σακελλαρίου, Μιχ. Παπαμαύρος. Η ζωή. Οι διώξεις. Το έργο του, Gutenberg, Αθήνα 1985.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ, για τον Εξαρχόπουλο, πρέπει να είναι ναός«εθνικής μυσταγωγίας, εν τω οποίω πρέπει να εγχαράσσηται εις τας ψυχάς των παίδων η εικών της Πατρίδος»στον οποίο θα καλλιεργείται η «φιλοπατρία»

Ρόζα Ιμβριώτη (1898- 1977)
Γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο πατέρας της ήταν γυμνασιάρχης. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι και το Βερολίνο με υποτροφία του υπουργείου Παιδείας (1830). Εντάχθηκε στον Εκπαιδευτικό Όμιλο και συνεργάστηκε στενά με τον Δημήτρη Γληνό. Απολύθηκε στα Μαρασλειακά επειδή συζητούσε με τους φοιτητές το βιβλίο του Κορδάτου «Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης». Το 1936 παίρνει δυσμενή μετάθεση για το Κιλκίς και η δικτατορία Μεταξά τη θέτει σε διαθεσιμότητα. Η Ιμβριώτη είχε προσφωνήσει τον Γερμανό ψυχολόγο Spranger το 1931, όταν αυτός επισκέφθηκε την Αθήνα. Ο Μεταξάς, που ήταν γερμανόφιλος, γι΄ αυτόν τον λόγο δεν απέλυσε την Ιμβριώτη, η οποία του πρότεινε να ιδρύσει Ειδικό Σχολείο για καθυστερημένα παιδιά. Το σχολείο λειτούργησε στην Καισαριανή το 1937 και έκλεισε το 1940. Η Ιμβριώτη μέσα στον χειμώνα του 1941 προσπαθούσε να εξασφαλίσει συσσίτιο για τα άρρωστα παιδιά. Συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση και το 1944 διεύθυνε το Παιδαγωγικό Φροντιστήριο της Τύρνας. Έγραψε το αναγνωστικό της Γ΄ και Δ΄ Τάξης του Δημοτικού τα «Αετόπουλα». Μετά τον Εμφύλιο εξορίστηκε στο Τρίκκερι και στη Μακρόνησο. Μέχρι το 1967 ήταν μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΔΑ και μετά τη δικτατορία εντάχθηκε στο ΚΚΕ. Πέθανε στην Αθήνα το 1977. Ευάγγελος Παπανούτσος (1900- 1982)
Γεννήθηκε στον Πειραιά. Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και υπηρέτησε ως καθηγητής στο Αβερώφειο Γυμνάσιο της Αλεξάνδρειας Αιγύπτου (1921-1931). Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία και στη Γαλλία (Φιλοσοφία, Παιδαγωγική, Κλασική Φιλολογία). Με την επιστροφή του στην Αθήνα συνδέθηκε με τους Δελμούζο και Τριανταφυλλίδη χωρίς να ενταχθεί ποτέ στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Με τον Δ. Γληνό δεν συναντήθηκε ποτέ, αν και του έστειλε μια επιστολή στην οποία εξηγεί ότι «είμαι πνιγμένος στη ρουτίνα από τη μια και δουλεύοντας από την άλλη… δεν μπόρεσα να σας φανώ χρήσιμος» . Έκανε προσωπική γνωριμία με τον Γ. Παπανδρέου, ο οποίος τον διόρισε διευθυντή του Διδασκαλείου στη Μυτιλήνη. Αργότερα υπηρέτησε ως υποδιευθυντής και ύστερα διευθυντής στην Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωαννίνων (1934- 1936) και στη Ράλλειο Παιδαγωγική Ακαδημία (1943- 1944). Δεν πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση καθώς όπως έλεγε «δεν ήμουν ο τύπος του ανθρώπου που μπορούσε να πιάσει ντουφέκι ή να δράσει συνωμοτικά». Υπηρέτησε στο πλευρό του Γ. Παπανδρέου σε διάφορες επιτελικές θέσεις του υπουργείου Παιδείας (γενικός γραμματέας, γενικός διευθυντής) ενώ υπήρξε μέλος της Επιτροπής Παιδείας του 1957 που συγκρότησε ο Κ. Καραμανλής. Από το 1974 μέχρι το 1977 διετέλεσε βουλευτής Επικρατείας της Ένωσης Κέντρου. Πέθανε στις 2 Μαΐου του 1982 στην Αθήνα. Αναλυτικά για τον Ε. Παπανούτσο στο Γ. Δοδοντσάκης, Η Προσωπογραφία του Ε.Π. Παπανούτσου. Ο Παιδαγωγός και ο Πολιτικός της Εκπαίδευσης, Σύγχρονη Εκπαίδευση, Αθήνα 1994. Ο Ε. Παπανούτσος συμμετείχε στον σχεδιασμό των μεταρρυθμίσεων του 1964 και του 1976, υποστήριξε με σθένος την εισαγωγή της δημοτικής στην εκπαίδευση και τη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων από δόκιμες μεταφράσεις.