Ρεπορτάζ: Γιάννης Δεβετζόγλου
«Γολγοθάς» αποδεικνύεται στις περισσότερες περιπτώσεις η προσπάθεια διακοπής του καπνίσματος. Παρ΄ ότι σήμερα οι καπνιστές έχουν στη διάθεσή τους περισσότερα όπλα παρά ποτέ για να βοηθηθούν στη μάχη που δίνουν, ο εθισμός που προκαλεί η νικοτίνη είναι τόσο δυνατός και πολύπλοκος, ώστε οι περισσότεροι πρέπει να επιστρατεύσουν όλη τη δύναμή τους για να αντέξουν τις επανειλημμένες αποτυχίες και να πετύχουν κάποια στιγμή τον στόχο τους.
Αυτό αποδεικνύουν οι περιπτώσεις νέων ανθρώπων που κατόρθωσαν τελικά να μάθουν να (ξανα)ζουν χωρίς τσιγάρο και οι οποίοι αφηγούνται πώς άλλαξαν τη ζωή τους. Ειδικοί, εξάλλου, εξηγούν με ποιους ακριβώς τρόπους αναπτύσσεται ο εθισμός στη νικοτίνη και παραθέτουν τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να βοηθηθεί όποιος προσπαθεί να απεξαρτηθεί από αυτήν.
«12 χρόνια προσπαθώ»
Η ώρα να κόψει το κάπνισμα ήρθε όταν ο γιατρός τού είπε ότι είχε πνεύμονες ενός υγιούς… 65χρονου. Μανιώδης καπνιστής από τα 16 του – συνήθως «έκανε» τρία πακέτα την ημέρα- σκέφτηκε ότι στα 30 του ήταν λίγο νωρίς για να έχει τόσο βεβαρημένη πνευμονική λειτουργία. Σήμερα είναι 42 ετών – και μόλις 5 μήνες χωρίς τσιγάρο…
«Δώδεκα χρόνια προσπαθώ να μείνω μακριά από το κάπνισμα», λέει ο Νίκος Χρυσουλίδης, μάνατζερ σε ξενοδοχείο. «Έχω δοκιμάσει τα πάντα, από υπνωτισμό και λέιζερ στη μύτη μέχρι υποκατάστατα νικοτίνης και βελονισμό. Με επτά διαφορετικές μεθόδους προσπάθησα όλ΄ αυτά τα χρόνια να ζήσω χωρίς τσιγάρο. Δεν θυμάμαι πόσες φορές το έκοψα και το ξανάρχισα, λογικά ήταν εκατοντάδες. Κάθε φορά, υποτροπίαζα- μέσα σε μία εβδομάδα το πολύ.
Και άντε μετά να ξαναβρώ το κουράγιο να ξαναρχίσω…».
Η περίπτωσή του μόνο σπάνια δεν θεωρείται για τους ειδικούς σε θέματα εθισμού στη νικοτίνη, οι οποίοι πλέον γνωρίζουν καλά πως η μάχη για τη διακοπή του καπνίσματος είναι συνήθως κοπιώδης, χρονοβόρα και με πολλές αποτυχίες στην πορεία.
Η απότομη αλλαγή
Ασφαλώς, στον κανόνα αυτό υπάρχουν και εξαιρέσεις. Όπως ο 44χρονος Θεόδωρος Στοϊκός, ο οποίος κάπνιζε 20 χρόνια και ένα βράδυ, προτού πέσει για ύπνο, σκέφτηκε να κόψει το κάπνισμα.
«Αυτό έγινε πριν από πέντε χρόνια και έκτοτε δεν το έχω ξαναβάλει στο στόμα μου», λέει. «Δεν ήταν εύκολο να κρατήσω την απόφασή μου. Βασικά μαρτύρησα. Ήταν στιγμές, ειδικά τον πρώτο χρόνο, που ένιωθα ότι θα τρελαθώ αν δεν καπνίσω. Όταν έφτανα στο αμήν, έμπαινα σε καφετέριες τίγκα στον καπνό και έπαιρνα βαθιές εισπνοές για να φτάσει η νικοτίνη στον εγκέφαλό μου και να ηρεμήσω! Τα κατάφερα, όμως. Με βοήθησαν και οι φίλοι μου πολύ, καπνιστές οι περισσότεροι, που όμως σεβάστηκαν τον αγώνα μου και αρνιόντουσαν κατηγορηματικά να με αφήσουν να κάνω τράκα ή να μου δώσουν μία τζούρα!».
Για την πλειονότητα των καπνιστών, αυτό είναι όνειρο απατηλό. Σύμφωνα με στατιστικές από τα Κέντρα Ελέγχου & Προλήψεως των Ασθενειών (CDC) των ΗΠΑ, 70% των καπνιστών θέλουν να κόψουν το κάπνισμα και 40% προσπαθούν κάθε χρόνο να απαλλαγούν από αυτό. Ωστόσο, 80% όσων προσπαθούν δίχως βοήθεια υποτροπιάζουν μέσα σε έναν μήνα, ενώ μόλις το 3% φτάνει τους έξι μήνες δίχως τσιγάρο.
Το κάπνισμα αντιμετωπιζόταν επί δεκαετίες από γιατρούς και κοινό ως ένα χαρακτηριστικό του τρόπου ζωής ή απλώς ως μία κακιά συνήθεια. Σήμερα, «όλοι ξέρουν ότι αποτελεί εξαρτησιογόνο νόσο, συγκρίσιμη με τον αλκοολισμό ή τον εθισμό στην ηρωίνη», γράφει η εφημερίδα «Νιου Γιορκ Τάιμς».
«Ο εθισμός στον καπνό είναι μία χρόνια νόσος, με τους περισσότερους καπνιστές να χρειάζονται επαναλαμβανόμενες προσπάθειες, σε βάθος χρόνου, έως ότου καταφέρουν να την θεραπεύσουν», έγραψε τον περασμένο μήνα στην «Αμερικανική Επιθεώρηση Ιατρικής» (AJM) ο δρ Νηλ Μπένοβιτς, από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Σαν Φρανσίσκο.
Ο μηχανισμός του εθισμού
Όπως συμβαίνει με όλες τις εξαρτησιογόνες ουσίες, έτσι και η νικοτίνη προκαλεί ευχάριστες δράσεις, οι οποίες παρακινούν τους καπνιστές να επαναλάβουν τη χρήση της ώσπου να εθιστούν σε αυτήν, όσο σοβαρά κι αν είναι αυτά που διακυβεύονται εξαιτίας της- όπως ένας καρκίνος, ένα έμφραγμα ή το εμφύσημα.
«Κάπνιζα επειδή είχα πάρα πολύ στρες και το τσιγάρο με χαλάρωνε», λέει ο κ. Χρυσουλίδης. «Είχα επίσης συνηθίσει επί 26 χρόνια τις κινήσεις που όλοι οι καπνιστές νυχθημερόν κάνουν, το χρειαζόμουν μόλις άνοιγα τα μάτια του το πρωί, για να πιω τον καφέ μου, μετά το φαγητό… Ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μου και μέχρι να πω “τέλος” δεν είχα σκεφθεί ότι έπρεπε να το κόψω ούτε και τις συνέπειες που θα είχε στην υγεία μου».
Μεταξύ των δράσεων της νικοτίνης που συντηρούν τον εθισμό συμπεριλαμβάνονται οι διεγερτικές ιδιότητές της, η χαλάρωση και η βελτίωση της ψυχικής διάθεσης που επιφέρει, η μείωση του στρες, η βελτίωση της νοητικής συγκέντρωσης και η αύξηση του χρόνου αντίδρασης σε συγκεκριμένα ερεθίσματα. Όταν ένας καπνιστής στερηθεί τη νικοτίνη, εκδηλώνει συμπτώματα, όπως καταθλιπτικόμορφη διάθεση, ευερεθιστότητα, στρες, δυσκολίες στη συγκέντρωση, αυξημένη πείνα, αϋπνία, λαχτάρα για ένα τσιγάρο, δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις και ένα αίσθημα ότι έχει χάσει την ευχαρίστηση από τη ζωή του.
Η ντοπαμίνη
Τα προαναφερθέντα έχουν βιολογική βάση. Η νικοτίνη εισέρχεται εύκολα μέσω του αίματος στον εγκέφαλο, όπου ενώνεται με τους επονομάζομενους υποδοχείς νικοτίνης- ακετυλοχολίνης, που υπάρχουν στα κύτταρά του. Η ένωση αυτή οδηγεί σε παραγωγή πολλών ουσιών (λέγονται νευροδιαβιβαστές), με κυριότερη όλων την ντοπαμίνη, η οποία «δίνει το έναυσμα για μια ευχάριστη εμπειρία και παίζει καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση των δράσεων της νικοτίνης και των λοιπών εξαρτησιογόνων ουσιών», εξήγησε ο δρ Μπένοβιτς.
Ωστόσο, με την επαναλαμβανόμενη διέγερσή τους λόγω του συστηματικού καπνίσματος οι υποδοχείς απευαισθητοποιούνται σταδιακά και αναπτύσσουν ανοχή. Για να αντισταθμίσει αυτή την ανοχή, ο οργανισμός αυξάνει τον αριθμό των υποδοχέων που διαθέτει, με αποτέλεσμα να παράγει ο εγκέφαλος ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες νευροδιαβιβαστών και να αναπτύσσεται εθισμός.
Οι καπνιστές συνήθως καταναλώνουν την ποσότητα της νικοτίνης που χρειάζεται για να δεσμευθούν όλοι υποδοχείς νικοτίνηςακετυλοχολίνης του εγκεφάλου, ενώ όταν δεν καπνίζουν- είτε λ.χ. επειδή κοιμούνται είτε επειδή προσπαθούν να κόψουν το κάπνισμα- ο εγκέφαλός τους αποζητά τη νικοτίνη. Αλλαγές συμβαίνουν και στη λειτουργία του εγκεφάλου, οι οποίες μπορεί να φανούν στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, ιδίως στο επονομαζόμενο κέντρο επιβράβευσης του εγκεφάλου.
Η ψυχική εξάρτηση
Εκτός από τις βιολογικές δράσεις της νικοτίνης, υπάρχουν και ορισμένες συμπεριφορές οι οποίες ενισχύουν την ανάγκη για συνέχιση της χρήσης της. Οι καπνιστές γρήγορα μαθαίνουν να συσχετίζουν την κατανάλωση νικοτίνης με ορισμένα συναισθήματα, καταστάσεις ή περιβαλλοντικές συνθήκες (λ.χ. με καταπράϋνση του θυμού, με τον πρώτο καφέ της ημέρας, μετά το φαγητό) που μπορεί να είναι ευχάριστες ή δυσάρεστεςκαι αυτό είναι κάτι που επίσης μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο σε κάθε προσπάθεια διακοπής.
Ο δρ Μπένοβιτς τονίζει στο άρθρο του ότι και άλλες πλευρές του καπνίσματος- όπως το άναμμα του αναπτήρα, το «παιχνίδι» του τσιγάρου στα δάκτυλα, η γεύση, η μυρωδιά του και η αίσθηση του καπνού στον λαιμό – προστίθενται στις ευχάριστες δράσεις του.
Συνολική αντιμετώπιση
Δεδομένου, λοιπόν,ότι ο εθισμός στο τσιγάρο συμπεριλαμβάνει σωματικούς, συμπεριφορικούς και ψυχολογικούς παράγοντες, για να κατορθώσει ένας καπνιστής να απαλλαγεί από αυτό θα πρέπει να τους αντιμετωπίσει όλους. Όπως σημείωσε ο δρ Στίβεν Ι. Ρέναρντ από το Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου της Νεμπράσκας, στην Όμαχα, στην «Αμερικανική Επιθεώρηση Ιατρικής», «δεν επαρκεί πλέον να συνιστούν απλώς οι γιατροί στους ασθενείς να κόψουν το κάπνισμα».
Ο δρ Ρέναρντ γράφει ότι όπως ισχύει με όλες τις χρόνιες ασθένειες, λ.χ. τον διαβήτη και τη στεφανιαία νόσο, έτσι και για τη διακοπή του καπνίσματος απαιτούνται φαρμακολογικές και συμπεριφορικές θεραπείες. Επειδή, όμως, το κάπνισμα είναι μια ασθένεια που συχνά υποτροπιάζει, οι γιατροί «πρέπει να είναι έτοιμοι να αντιμετωπίζουν το πρόβλημα του καπνίσματος σε συστηματική βάση και να υποβάλλουν ξανά και ξανά σε θεραπεία τους ασθενείς που θα υποτροπιάζουν», επισημαίνει.
Τα όπλα κατά του τσιγάρου
Για να βοηθηθούν να διακόψουν το κάπνισμα, οι καπνιστές έχουν πλέον στη διάθεσή τους περισσότερα εργαλεία παρά ποτέ, σημειώνουν οι «Νιου Γιορκ Τάιμς». Όποια μέθοδο και να επιλέξει κανείς, θα πρέπει να θυμάται ότι ακόμη κι αν αποτύχει μία, δύο, τρεις ή περισσότερες φορές, πρέπει να ξαναπροσπαθήσει.
* Τα υποκατάστατα. Πολλά προϊόντα που διατίθενται στην αγορά μπορεί να αμβλύνουν ή να εξαλείψουν τα σωματικά στερητικά συμπτώματα. Η θεραπεία υποκατάστασης της νικοτίνης θεωρείται ασφαλής ακόμη και για τους καρδιοπαθείς, αλλά δεν πρέπει να καπνίζει κανείς όταν χρησιμοποιεί υποκατάστατα. Η μέθοδος δεν φέρει κανέναν από τους κινδύνους του αληθινού καπνίσματος. Τα προϊόντα υποκατάστασης διατίθενται ως επιθέματα, τσίχλες, καραμέλες, εισπνοές και σπρέι για τη μύτη και μπορεί να χρησιμοποιούνται μεμονωμένα ή σε συνδυασμούς. Όπως λέει ο δρ Μάικλ Μπ. Στάινμπεργκ, από το Πανεπιστήμιο Ιατρικής και Οδοντιατρικής του Νιου Τζέρσι, η υποκατάσταση μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια όσο καιρό τη χρειάζεται ένας πρώην καπνιστής. «Την υποκατάσταση τη γνώρισα σε κάποια πολύωρα υπερατλαντικά ταξίδια που έκανα και συνειδητοποίησα ότι όντως δεν είχα στερητικά συμπτώματα όταν χρησιμοποιούσα αυτοκόλλητα ή τσίκλες νικοτίνης», λέει ο 44χρονος Χαράλαμπος Λοΐζος.
* Τα φάρμακα. Για τη διακοπή του καπνίσματος έχουν εγκριθεί και δύο φάρμακα. Το ένα είναι μια μορφή σταθερής αποδέσμευσης του αντικαταθλιπτικού βουπροπιόνη που βοηθά στην καταπολέμηση της αύξησης του σωματικού βάρους των πρώην καπνιστών και το άλλο είναι η σχετικά νέα βαρενικλίνη. Η βαρενικλίνη είναι το πρώτο, μη νικοτινούχο προϊόν που δημιουργείται ειδικά για τη διακοπή του καπνίσματος και δρα δεσμεύοντας τους υποδοχείς της νικοτίνης, αποτρέποντας έτσι τα στερητικά συμπτώματα. Τη μέθοδο αυτό ακολούθησε τελικά ο Νίκος Χρυσουλίδης, ο οποίος κατάφερε να κόψει στις αρχές του χρόνου το κάπνισμα. «Φέτος τον Ιανουάριο άρχισα την αγωγή ένα πρωί, μία εβδομάδα αφότου είχα αρχίσει να το παίρνω, ξύπνησα, ήπια τον καφέ μου και μετά συνειδητοποίησα ότι είχα… ξεχάσει να ανάψω τσιγάρο! Φυσικά δεν διέκοψα την αγωγή επειδή τα κατάφερα μία μέρα. Τη συνέχισα μέχρι το τέλος, επί ένα τρίμηνο», λέει. «Δεν ξέρω πόσο καιρό θα κρατήσει- ελπίζω για πάντα».
* Ψυχολογική υποστήριξη.Οι πρώην καπνιστές μπορούν να βοηθηθούν επίσης από ατομικά και ομαδικά προγράμματα ψυχολογικής υποστήριξης, τα οποία αντιμετωπίζουν τα συναισθηματικά και συμπεριφορικά εμπόδια στην προσπάθεια διακοπής. Οι ειδικοί στη διακοπή του καπνίσματος από την Κλινική Μάγιο συνιστούν την ιστοσελίδα www.becomeanex.org σε όσους προσπαθούν να βγάλουν το τσιγάρο από τη ζωή τους. «Η ψυχολογική υποστήριξη στη δική μου περίπτωση ήταν απαραίτητη για να μπω κατ΄ αρχήν στη διαδικασία να πω ότι θα κόψω το κάπνισμα» λέει ο 35χρονος Γιάννης Κολιτσάκης, που διανύει τη δεύτερη εβδομάδα του χωρίς τσιγάρο. «Δεν είχα επί της ουσίας ιατρικό λόγο για να το κάνω, δεν μου είχε προκαλέσει κάποιο πρόβλημα, αλλά ήμουν τρομοκρατημένος από τις στατιστικές που λένε για τον καρκίνο του πνεύμονος, τα καρδιολογικά και όλα τ΄ άλλα. Παρά τον φόβο μου, την απόφαση δεν την έπαιρνα κι έτσι ζήτησα υποστήριξη».
*Εναλλακτικές μέθοδοι.Υπάρχουν επίσης ορισμένοι πρώην καπνιστές, οι οποίοι βοηθήθηκαν από την ύπνωση ή τον βελονισμό, αν και η αξία τέτοιου είδους μεθόδων δεν έχει ακόμη διερευνηθεί πλήρως σε καλά σχεδιασμένες κλινικές μελέτες. Τέτοια είναι η περίπτωση της Αλέκας Παναγιώτου, η οποία έχει να καπνίσει 1 χρόνο χάρη στον βελονισμό. «Ο βελονιστής μού είπε ότι θα χρειαζόμουν πέντε συνεδρίες, αλλά προς μεγάλη μου έκπληξη τα κατάφερα με την πρώτη», λέει η 40χρονη δημόσια υπάλληλος η οποία επί 12 χρόνια κάπνιζε δύο πακέτα την ημέρα. «Δεν ξέρω πώς ακριβώς έγινε αυτό, αλλά αμέσως μόλις βγήκα από το ιατρείο του ένιωσα ότι δεν ήθελα πια ούτε να δω μπροστά μου τα τσιγάρα», προσθέτει. «Ήμουν, βέβαια, αποφασισμένη και απλώς ήθελα μια έξτρα βοήθεια. Το κίνητρό μου ήταν πολύ ισχυρό: η εμπιστοσύνη των παιδιών μου. Δεν μπορούσα, βλέπετε, να τους λέω πόσο κακό κάνει το κάπνισμα όταν εγώ άναβα το ένα τσιγάρο πάνω από τ’ άλλο».
