Εικαστικά

Μας έκανε «ενέσεις» σύγχρονης τέχνης

Μία έκθεση ζωγραφικής στην οποία το 70% των έργων ήταν άγνωστα και βλέπει πρώτη φορά το ευρύ κοινό είναι η αναδρομική του Νικολάου Λύτρα, ο οποίος έφερε τη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα
Άγνωστος- σχετικά- παραμένει ο ζωγράφος Νικόλαος Λύτρας. Μερικές φωτογραφίες του, κριτικά σημειώματα και σκόρπιες μαρτυρίες μαθητών και φίλων του σκιαγραφούν τη ζωή και την προσωπικότητά του. Ούτε γράμματα ούτε κείμενα δικά του που να αποκαλύπτουν τη σκέψη του. Μονάχα τα έργα.

Άθλος ερευνητικός της ιστορικού της Τέχνης Αφροδίτης Κούρια είναι η έκθεση. Με τη συνδρομή του Ελληνικού Ιστορικού και Λογοτεχνικού Αρχείου, συγκέντρωσε το 98% των σωζόμενων πινάκων, σχεδίων, σκίτσων και εικονογραφήσεών του από πολλές δεκάδες ιδιωτικές συλλογές και τα παραθέτει σε μία αποκαλυπτική έκθεση για τον καλλιτέχνη που άπλωσε τη γέφυρα για να περάσει η ελληνική τέχνη από την ακαδημαϊκή πλευρά προς την όχθη της καλλιτεχνικής ελευθερίας.

Επαναστάτης: Ο Νικόλαος Λύτρας είναι ένας εξωμότης της ακαδημαϊκής παράδοσης του Μονάχου. «Συνέλαβε την ουσία του επαναστατικού αναβρασμού, την ελευθερία της έκφρασης, τη διεκδίκηση του ατομικού λόγου που αποτελεί και το βαθύτερο νόημα της μοντέρνας τέχνης», παρατηρεί η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα.

Κυβέλη: Είναι η μεγάλη ηθοποιός που εκτίθεται στους θεατές του πορτρέτου της, που δίνει κατά κάποιον τρόπο μια παράσταση στο κοινό της.

Ανανεωτής της τοπιογραφίας, ιδιαίτερα στα έργα που απεικονίζουν την Τήνο, τον τόπο καταγωγής του, φέρνει την κατάργηση της προοπτικής, την ταύτιση του χώρου και της επιφάνειας. Ζωγραφίζει δίχως την περιγραφικότητα της παραδοσιακής νατουραλιστικής τοπιογραφίας λιτά και αδρά τοπία που δεν αναζητούν το ωραίο. Χρησιμοποιεί το πινέλο, τη σπάτουλα, τα δάχτυλα, χαράζει την επιφάνεια με το πίσω μέρος του πινέλου.

Επικρίσεις: «Τα τοπία του όπως του Πόρου, του Φαλήρου και της Πεντέλης δεν εκφράζουν τίποτε. Σύγχυση, η οποία μας κάνει να αντιπαρέλθουμε ταχείς», γράφεται σε έκδοση της Εθνικής Πινακοθήκης το 1920.

Υπεράσπιση: «Πέντε, δέκα πινελιές, άγριες, δυνατές, ίσως και νέες, πάρα πολύ αμύητες θα ΄λεγε κανείς και χυδαίες, απάνω σε μια τέλα (ύφασμα). Μα τι φωτεινό τοπίο είναι αυτό! Όλα είναι διαυγή και ζουν και χαίρονται», γράφει ο Φώτος Γιοφύγλης στο περιοδικό «Ελλάς» το 1915.

Ως δάσκαλος «μιλούσε με χειροπιαστά παραδείγματα», σημείωνε ο Πολύκλειτος Ρέγκος, ενώ ο Σπύρος Βασιλείου θυμάται το παράγγελμά του: «Μήπως δεν είναι έτσι; Μήπως πρέπει να ψάξεις να το βρεις αλλιώς;».

Θαυμασμός: «Το μάτι του ήταν σε διαρκή κραδασμό και ο λυρισμός του απαντούσε στο μεγάλο θέαμα της φύσης με σπαθιές», έγραφε ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου.

ΙΝFΟ

«Νίκος Λύτρας (1883-1927): Χτίζοντας με το χρώμα και το φως» στην Εθνική Πινακοθήκη (Βασ. Κωνσταντίνου 50, τηλ.
210-7235.857). Εισιτήριο: 6,5 ευρώ. Μειωμένο (μαθητικά, σπουδαστικά, άνω των 65): 3 ευρώ. Δευτέρα και Τετάρτη 09.00-15.00 και 18.00-21.00. Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο 09.00-15.00. Κυριακή 10.00-14.00.

Πόλεμος και ανανέωση

Το 1883 ο Νικόλαος Λύτρας γεννιέται στην Αθήνα. Γιος του γνωστού ζωγράφου Νικηφόρου Λύτρα, ο Νίκος- όπως υπέγραφε- Λύτρας σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και με τριετή υποτροφία στην Ακαδημία του Μονάχου, όπου έγινε δεκτός χωρίς εξετάσεις (αργότερα τιμήθηκε και με χρυσό και αργυρό μετάλλιο).

Το 1911, επιστρέφοντας, εντάχθηκε στους νεωτεριστές καλλιτέχνες που υποστήριζαν το μεταρρυθμιστικό εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Ελευθέριου Βενιζέλου.

Το 1912-13 στρατεύθηκε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Το 1915, πρώτη φορά που υπέβαλλε υποψηφιότητα για τη θέση καθηγητού στη Σχολή Καλών Τεχνών δεν εξελέγη και πρωτοστάτησε στη δημιουργία της Ομάδας Τέχνης που προωθούσε την έκφραση των ανανεωτικών τάσεων και έκανε την πρώτη εκθεσιακή εμφάνισή της το 1917.

Το 1919 παντρεύτηκε τη ζωγράφο Μαρία Χορς αλλά το 1921 επιστρατεύθηκε. Το 1923 εξελέγη παμψηφεί καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, αφήνοντας απ΄ έξω τον Κωνσταντίνο Παρθένη.

Το 1927 πέθανε από φυματίωση (σε ηλικία 44 ετών).


Μικρές επαναστάσεις

1. Ελευθέρωσε τη χρήση του χρώματος 2. Έφερε στον καμβά τις «άγριες» πινελιές 3. Κατήργησε την προοπτική στην τοπιογραφία 4. Καθιέρωσε την «προσωπική» εικαστική γλώσσα 5. Αναμόρφωσε την εικαστική διδασκαλία στην ΑΣΚΤ