Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς ελίτ

«ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΩΣΤΕ Η ΤΕΧΝΗ ΝΑ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕΙ ΝΑ ΕΚΦΡΑΖΕΙ
ΤΗ ΜΕΤΡΙΟΤΗΤΑ ΜΑΣ, ΝΑ ΞΑΝΑΓΙΝΕΙ Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΕΙΟΥ ΜΑΣ,
ΤΗΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΜΑΣ, ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΜΑΣ;». «ΠΡΩΤΟΝ: ΝΑ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΟΥΜΕ, ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΑΝ ΧΡΕΙΑΣΤΕΙ ΝΑ ΥΠΟΦΕΡΟΥΜΕ, ΤΟ ΞΕΧΑΡΒΑΛΩΜΑ ΜΑΣ… ΔΕΥΤΕΡΟΝ: ΝΑ ΠΕΤΑΞΟΥΜΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΩΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΩΝ 50 ΕΤΩΝ, ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ Ο ΑΝΟΜΟΛΟΓΗΤΟΣ ΣΤΟΧΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΕΞΑΣΘΕΝΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ… ΤΡΙΤΟΝ: ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΥ ΒΑΛΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΠΑΝΤΑ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, ΝΑ ΣΤΡΑΦΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ, ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΚΑΙ, ΣΥΜΜΑΧΩΝΤΑΣ ΜΑΖΙ ΤΟΥΣ, ΝΑ ΞΑΝΑΒΡΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΙΔΙΟΥΣ ΜΑΣ ΤΟΥΣ ΕΑΥΤΟΥΣ ΤΙΣ ΑΙΩΝΙΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΓΕΙΩΣΗΣ, ΤΗΣ ΕΜΠΝΕΥΣΗΣ, ΤΟΥ ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΧΑΡΗΣ. ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΝΑ ΜΗ ΔΙΝΕΙ ΘΕΣΗ ΣΕ ΚΑΠΟΙΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΑ, ΚΑΠΟΙΑ ΕΛΙΤ…».
Oι σκέψεις αυτές του Βίτολντ Γκομπρόβιτς, γραμμένες στο Ημερολόγιό του το 1966, δίνουν με σχετική ακρίβεια τον τόνο της αιρετικής σκέψης του. Σε μια εποχή που η Ευρώπη πάλευε να απελευθερωθεί από τη δυναστεία των πολιτιστικών της προτύπων, κυοφορώντας το σημερινό μεταμοντέρνο σύμπαν, ο εξόριστος Πολωνός διεκδικούσε τα δικαιώματα ενός τρόπου σκέψης που τότε έμοιαζε να πνέει τα λοίσθια.

Αιρετικός; Χωρίς αμφιβολία. Πώς είναι δυνατόν να υποστηρίζεις πως πρέπει να πεταχτούν στα σκουπίδια όλες οι αισθητικές θεωρίες των τελευταίων πενήντα ετών στη δεκαετία του ΄60, σε μια λογοτεχνική ατμόσφαιρα όπου ο κάθε συγγραφέας αισθανόταν υποχρεωμένος να αιτιολογήσει την κάθε λέξη του παραπέμποντας στο πιο πρόσφατο κωδίκελλο της πιο πρόσφατης φορμαλιστικής θεωρίας;

Ακόμη πιο αιρετικός αφού σε μια Ευρώπη που είχε στρέψει τα νώτα της στις μεγάλες μορφές του παρελθόντος της, που είχε μεταμορφώσει την Ιστορία της και τον πολιτισμό της σε ένα ασήκωτο σύμπλεγμα ενοχής, καλεί αυτές τις ίδιες μορφές για να σώσουν την ξεχαρβαλωμένη τέχνη της. Αιρετικός τέλος, σε σκανδαλώδη βαθμό, όταν επικαλείται την ελίτ και «κάποιου είδους αριστοκρατία» η οποία και αποτελεί εχέγγυο για τη λειτουργία της δημοκρατίας. Αιρετικός αλλά και προφητικός συγχρόνως: χρωστάμε στον Γκομπρόβιτς, αν μη τι άλλο, ότι μας προειδοποίησε γι΄ αυτό που επρόκειτο να ζήσουμε. Αποψιλώνοντας την ευρωπαϊκή τέχνη, αλλά και την ευρωπαϊκή σκέψη από τις ελίτ της, καταργώντας την ιεραρχία του πνεύματος ως θλιβερό κατάλοιπο του παρελθόντος, το μόνο που καταφέραμε είναι να ανοίξουμε τις πόρτες διάπλατες στον ολοκληρωτισμό της μετριότητας.

Αιρετικός ακόμη γιατί αναφέρεται στην «απογείωση», την «έμπνευση», τον «ενθουσιασμό» και τη «χάρη», όλες αυτές τις κρυφές δυνάμεις της δημιουργίας που η κρεατομηχανή του μεταμοντέρνου, όπου δεν κατάφερε να τις αλέσει, τις πέταξε στην παρανομία. Αιρετικός και για έναν ακόμη λόγο: διότι ο ίδιος κατάφερε να δημιουργήσει ένα λογοτεχνικό οικοδόμημα όπου όλες αυτές οι απόψεις κατοικούν με όλη τους την άνεση και, το χειρότερο ακόμη, διότι όλες αυτές οι απόψεις δεν είναι το αποτέλεσμα κάποιων θεωρητικών λογαριασμών, αλλά μια επιχειρηματολογία που γεννήθηκε από τις ανάγκες του ίδιου του έργου του. Ιδιαίτερη περίπτωση ο Γκο μπρόβιτς. Δεν ξέρω αν έχει ακόμη βρει τη θέση που του αξίζει στον Κανόνα της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας. Ίσως και να μην τη βρει ποτέ, αφού μοιάζει να μην έχει ούτε προγόνους, ούτε και διαδόχους. Είναι μια απ΄ αυτές τις περιπτώσεις, όπως ο Μπόρχες ή ο Ντανίλο Κις, που υπάρχουν για να μας θυμίζουν πως η λογοτεχνία πριν απ΄ όλα είναι μια «ιδιοτροπία» της σκέψης, ένας τρόπος για να διαβάζεις τον κόσμο και να τον μετασχηματίζεις στις διαδρομές που σου ανοίγει η ιδιοσυγκρασία σου.

Πολωνός, γόνος της παλιάς αριστοκρατίας των γαιοκτημόνων, γεννημένος το 1904, έχοντας ήδη στο ενεργητικό του ένα ενδιαφέρον έργο, όταν κηρύσσεται ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ο ίδιος βρίσκεται στην Αργεντινή όπου και θα μείνει ώς το 1963. Το έργο του θα μπει στο στόχαστρο της λογοκρισίας του κομμουνιστικού καθεστώτος και θα μείνει απαγορευμένο στην πατρίδα του ώς το 1986. Όταν πέθανε, το 1969, στη Βανς της Γαλλίας άφησε πίσω του μια σημαντική εσοδεία από μυθιστορήματα, θεατρικά έργα και τις σελίδες ενός Ημερολογίου που ξεκινά από το 1953 και σταματάει τη χρονιά του θανάτου του.

Ιδιαίτερη περίπτωση και για έναν ακόμη λόγο: γιατί πολύ δύσκολα μπορεί κανείς να ξεχωρίσει στο έργο του τον μυθιστοριογράφο από τον διανοητή, τον αφηγητή από τον διανοούμενο, να αποδώσει «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι». Με άλλα λόγια δεν ανταποκρίνεται στους κανόνες της βολεμένης μετριότητας που χειραγωγούν τη σύγχρονη κριτική ματιά, διαψεύδει το θέσφατο πως η λογοτεχνία είναι μια «αφήγηση» σαν όλες τις άλλες «αφηγήσεις» που φτιάχνουν τον κόσμο μας, όπως η φιλοσοφία, η ιστορία, η πυρηνική φυσική και τα συμπαρομαρτούντα.

Σε έναν κόσμο που οφείλει να γνωρίζει- όση παιδική αφέλεια κι αν παριστάνει πως διαθέτειπως έχοντας σκοτώσει τους θεούς του και έχοντας χάσει το δικαίωμα να υπηρετεί την όποια τελεολογία της ύπαρξης, ακόμη και την ιστορική, είναι καταδικασμένος να ζει μέσα στις μορφές που ο ίδιος δημιουργεί, τη μόνη διάσταση ελευθερίας μπορεί να τη φέρει η καλλιτεχνική δημιουργία. Όπως ο Δον Κιχώτης, η καλλιτεχνική δημιουργία γνωρίζει πως δεν μπορεί να απελευθερωθεί από τη μορφή. Μπορεί όμως να «παίξει» μαζί της, να τη μετασχηματίσει, να την αναπλάσει.

Witold Gombrowicz

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΣΕ ΕΞΙ ΩΡΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΜΤΦ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΧΙΝΑ ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗΣ 2008