Το πλεονέκτημα της αναπηρίας

ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΣΟΣ. Ο ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΦΗΜΗΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΟΣ ΟΛΙΒΕΡ
ΣΑΚΣ ΣΥΝΑΝΤΑ ΕΠΤΑ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΠΑΣΧΟΥΝ ΑΠΟ
ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ. ΑΥΤΙΣΜΟΣ, ΣΥΝΔΡΟΜΟ
ΤΟΥΡΕΤ, ΧΡΩΜΑΤΙΚΗ ΤΥΦΛΩΣΗ, ΑΜΝΗΣΙΑ. ΕΠΤΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ
ΚΑΤΑΦΕΡΝΟΥΝ ΝΑ ΑΡΠΑΞΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ. ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΣΕ ΠΕΙΣΜΑ
ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥΣ, ΑΛΛΑ ΣΥΧΝΑ ΕΞΑΙΤΙΑΣ ΤΗΣ
«Μη ρωτάς ποια πάθηση έχει ο άνθρωπος, ρώτα καλύτερα ποιον άνθρωπο έχει η πάθηση». Μ΄ αυτό το μότο ξεκινά ο Όλιβερ Σακς το βιβλίο του. Ο διάσημος νευρολόγος, συγγραφέας του βιβλίου Ξυπνήματα (που έγινε ταινία με τον Ρόμπιν Ουίλιαμς και τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο)και του βιβλίου Ένα πόδι για να στέκεσαι, γράφει επτά ιστορίες επιβίωσης. Ή, καλύτερα, επτά ιστορίες μεταμόρφωσης: το μειονέκτημα της αναπηρίας των ασθενών μεταμορφώνεται σε αντισταθμιστικό πλεονέκτημά τους.

Έτσι, λοιπόν, τα δεσμά της ασθένειας γίνονται ελατήριο. Ο οργανισμός ζορίζεται, όμως δεν καταθέτει τα όπλα. Δημιουργεί μια νέα εσωτερική τάξη, η οποία διαφέρει από τη σιδερωμένη και αποδεκτή νόρμα. Οι απ΄ έξω πιστεύουμε ότι η αρρώστια συρρικνώνει τη ζωή. Πιο καθαρά: τη διαλύει. Οι ασθενείς του Σακς ζουν τη ζωή τους στη διαπασών. Η νόσος τούς δίνει πλεονέκτημα, δεν τους κόβει τα πόδια.

Η πανωλεθρία της αρρώστιας, κάτω από ορισμένες συνθήκες, μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά. Ναι, καταστρέφει βασικές λειτουργίες. Ναι, φρενάρει την ανάπτυξη του οργανισμού. Όμως το πανούργο νευρικό σύστημα, όταν βρίσκει κλειστούς δρόμους, μπορεί να κάνει την έκπληξη. Υπερπηδά το εμπόδιο, φτιάχνει παράκαμψη, παρατά την πεπατημένη. Ακολουθεί άλλη διαδρομή.

Μεταμόρφωση
Για να το δει κανείς αυτό, δεν μπορεί να στέκεται έξω, να παρακολουθεί με το μικροσκόπιο. Ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος δομεί τον προσωπικό του κόσμο απαιτεί μια λιγότερο ασφαλή μέθοδο παρατήρησης. Ο Σακς το ξέρει αυτό. Δεν μελετά τον ασθενή σαν προϊστορικό τέρας. Αντιλαμβάνεται ότι το μυστικό αποκαλύπτεται μόνο όταν δεν το κοιτάς απ΄ έξω, όταν αποφασίσεις να μπεις μέσα. Οι ιστορίες που αφηγείται είναι ιστορίες μεταμόρφωσης. Πατάνε στο ανθρώπινο πείσμα, τη νευρολογική τύχη και το ισχυρό ένστικτο επιβίωσης των ασθενών. Ο Σακς παρουσιάζει εναλλακτικές καταστάσεις ύπαρξης. Μπορεί να μας φαίνονται ξένες, όμως στην ουσία τους είναι οικείες.

Το βιβλίο απαρτίζεται από επτά κεφάλαια: Η περίπτωση του ζωγράφου που δεν έβλεπε τα χρώματα, Ο τελευταίος χίππης, Η ζωή ενός χειρουργού, Να βλέπεις και να μη βλέπεις, Το τοπίο των ονείρων του, Παιδιά θαύματα, Ένας ανθρωπολόγος στον Άρη. Εκκινεί με Πρόλογο και κλείνει με Επιλογή Βιβλιογραφίας και Βιβλιογραφικές αναφορές. Ο Σακς μελετά επτά περιπτώσεις νευρολογικών ασθενειών. Ένας ζωγράφος παθαίνει χρωματική αμνησία. Δεν διακρίνει πλέον τα χρώματα. Δεν πρόκειται για υστερική αντίδραση, αλλά για εγκεφαλική βλάβη, που προέρχεται από ατύχημα. Ο ζωγράφος βλέπει βρόμικες, λερές, αηδείς ασπρόμαυρες αποχρώσεις. Δεν μπορεί να ζωγραφίσει. Χάνει την ιδιαίτερη πρόσληψη του κόσμουκαι κάθε ενδιαφέρον για τη ζωή. Όταν καταφέρνει να επανασυστήσει μια νέα, ασπρόμαυρη πρόσληψη της πραγματικότητας, τα πράγματα αλλάζουν.

Οριακή απόγνωση
«Ο τελευταίος χίππης» είναι ένας νεαρός με όγκο στον εγκέφαλο. Όταν εγχειρίζεται είναι πλέον αργά. Έχει απολέσει τη συναισθηματική επαφή με το περιβάλλον, ζει σε ίδρυμα, έχει καρφωθεί στη δεκαετία του ΄60 και στη ροκ μουσική.

Στη «ζωή ενός χειρουργού», ένας τουρετικός, δηλαδή ένας ασθενής με ισχυρά, ενίοτε ανεξέλεγκτα, σωματικά τικ, αποφασίζει να πατάξει το νόσημα και να γίνει χειρουργός. Ο Σακς παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο ο τουρετικός ρυθμίζει το σώμα του, όταν μπαίνει στο χειρουργείο (είναι εξαιρετικός γιατρός) και όταν οδηγεί αεροπλάνο.

Στο «Να βλέπεις και να μη βλέπεις», ο γιατρός αποδίδει την ένταση και την οριακή απόγνωση ενός εκ γενετής τυφλού, όταν εγχειρίζεται στα πενήντα του και αναγκάζεται να δει. Τον τρόπο που ανακουφίζεται, όταν επιστρέφει στο σκοτάδι.

Στο «Τοπίο των ονείρων του» περιγράφεται ένας «ειδητικός καλλιτέχνης», ένας άνθρωπος που πάσχει από τη «νόσο του Ντοστογιέφσκι». Η «υπερσυνδετικότητα» ανάμεσα στις αισθητηριακές και τις συναισθηματικές περιοχές του εγκεφάλου προκαλεί πανίσχυρες συλλήψεις. Η σύζευξη της ασθένειας με τη δημιουργικότητα ανιχνεύεται και στα «Παιδιά θαύματα». Σε αυτιστικά παιδιά, τα οποία αναπτύσσουν εντυπωσιακές και ώριμες εικαστικές δεξιότητες.

Οliver Sacks

ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΟΣ ΣΤΟΝ ΑΡΗ

ΕΠΤΑ ΠΑΡΑΔΟΞΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

ΜΤΦ. Κ. ΠΟΤΑΓΑΣ, Α. ΣΠΥΡΑΚΟΥ, ΕΚΔ. ΑΓΡΑ, 2007, ΣΕΛ: 492, ΤΙΜΗ: 26 ΕΥΡΩ