ΕΝΑ ΕΡΓΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΕΠΙΚΑΙΡΟ

Το 1958 όταν εκδόθηκαν Τα Βαλκάνια μετά το 1453 ήταν ένα έργο πρωτοποριακό. Έστρεφε την προσοχή της διεθνούς ιστορικής κοινότητας σε μια περιοχή της Ευρώπης για την οποία οι επιστημονικές μελέτες σπάνιζαν και με αυτήν την έννοια έβαζε τα Βαλκάνια στον «χάρτη» της διεθνούς ιστοριογραφίας. Ήταν όμως καινοτόμο και για έναν άλλο λόγο. Η προσέγγιση του Σταυριανού ήταν απαλλαγμένη από τα περισσότερα οριενταλιστικά πρότυπα που ήταν τότε ευρύτατα διαδεδομένα. Στη μελέτη του δεν επαναλάμβανε τις κοινοτοπίες περί της βαρβαρότητας των Οθωμανών, των βίαιων και διεφθαρμένων λαών των Βαλκανίων αλλά ανέλυε τις εγγενείς αδυναμίες και τις δυσκολίες εκσυγχρονισμού των βαλκανικών κοινωνιών σε ένα διεθνές περιβάλλον ασταθές, στο οποίο ο πόλεμος αντιπροσώπευε μια κανονικότητα όσο και η ειρήνη.

Πενήντα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, η μελέτη του Σταυριανού παραμένει κλασική, όπως δείχνει η επανέκδοσή της και στα αγγλικά. Ασφαλώς οι γνώσεις μας σήμερα για τα Βαλκάνια είναι πολύ πιο πλούσιες. Μετά τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία οι μελέτες για τα Βαλκάνια πολλαπλασιάστηκαν, ιδιαίτερα στο πεδίο της μελέτης του εθνικισμού. Παρ΄ όλ΄ αυτά η μελέτη του Σταυριανού παραμένει σύγχρονη γιατί μελέτησε τα Βαλκάνια από μια υπερεθνική (transnational) σκοπιά. Το πλαίσιο αναφοράς του δεν ήταν οι εθνικές κοινότητες ή τα εθνικά κράτη αλλά το ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο αυτά διαμορφώνονται, αλλάζουν, συγκρούονται. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, το Ανατολικό Ζήτημα, ο εθνικισμός, ο καπιταλισμός, ο ιμπεριαλισμός συνθέτουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Σταυριανός μελέτησε τα Βαλκάνια.

Μια τέτοια σκοπιά καθιστά Τα Βαλκάνια μετά το 1453 όχι μόνο ένα έργο σύγχρονο με βάση τη σημερινή ιστορική συζήτηση αλλά και επίκαιρο. Αυτή την επικαιρότητα επισημαίνει και ο Τ. Στογιάνοβιτς στην εισαγωγή του, όταν διερωτάται, για παράδειγμα, για τις ομοιότητες ανάμεσα στην πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων τον 19ο αιώνα και τη σημερινή πολιτική του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ στα Βαλκάνια.