Η άλλη πραγματικότητα

Πριν από πενήντα χρόνια για πρώτη φορά ανέβηκε στην Ελλάδα στο Εθνικό Θέατρο έργο του Αλεσάντρο Κασόνα. Ήταν το δράμα «Η κυρά της Αυγής» με τη Μαίρη Αρώνη και άλλους σημαντικούς πρωταγωνιστές
Θυμάμαι πόση αμηχανία απλώθηκε στον δεύτερο εξώστη, από όπου φοιτητάκος παρακολουθούσα την πρεμιέρα. Και η αμηχανία ήταν δικαιολογημένη για τα μέτρα του μέσου κοινού που είναι φυσικό να θέλει στο θέατρο να λειτουργούν και να σημαίνουν κάτι ευανάγνωστο τα σύμβολα. Και στο έργο του Κασόνα το σύμβολο για τα δικά μας συμβολικά ήθη ήταν ακατάληπτο, ή, αν θέλετε, ανατρεπτικά παράδοξο. Η κυρά της Αυγής ήταν ο θάνατος! Αλλέως πώς ο Εωσφόρος. Γιατί θα έπρεπε να εξοικειωθεί ο μέσος Έλληνας θεατής με ένα πρόσωπο έξω από την προσωπική του μυθολογία και τη συλλογική του μυθολογία. Το πράγμα βέβαια εξηγείται, αν αναλογιστεί κανείς πως σε όλες τις λατινογενείς γλώσσες η λέξη θάνατος είναι γένους θηλυκού. Έτσι εικαστικά εκφράζεται με γυναικεία σύμβολα και προσωποποιήσεις.

Θυμίζω πως και ο Λόρκα στο «Ματωμένο Γάμο» εμφανίζει μια ζητιάνα μάγισσα που δεν είναι παρά ο θάνατος, αλλά εκεί το πράγμα ευκολότερα αφομοιώνεται, γιατί καμιά φορά οι Τσιγγάνες που λένε τη μοίρα είναι γνωστά μεσογειακά προσωπεία του προφητικού λόγου. Έτσι η γνωριμία μας με τον καλό Ισπανό συγγραφέα ξεκίνησε με επιφυλάξεις καθαρά πολιτισμικής ιδιαιτερότητας. Όταν πριν από σαράντα χρόνια ο Μυράτ και η Ζουμπουλάκη ανέβασαν το «Στερνό καράβι» στη μετάφραση της Ιουλίας Ιατρίδη, ενώ είχε προηγηθεί η μεγάλη εμπορική επιτυχία του «Τα δέντρα πεθαίνουν όρθια», ο ισπανικός μεταφυσικός θεατρικός ποιητικός κόσμος μάς είχε γίνει πλέον οικείος. Πάντως, οφείλω να πω εδώ πως η σχεδόν παντελής άγνοιά μας για το ισπανικό θέατρο, δεδομένου ότι είμαστε συγγενείς και μεσογειακοί λαοί, έγκειται στο γεγονός πως ο ισπανικός μυστικισμός και η λαϊκή του μυθολογική παράδοση μας φαίνονται κάπως ξένα.

Αν πρέπει να διερευνήσει κανείς από πού πηγάζει αυτός ο μυστικισμός και η πίστη του Ισπανού απλού ανθρώπου σε υπόγειες διαδρομές, όπου το υπερφυσικό συναντάται με την ενόραση και το φαντασιακό με τον εφιάλτη, μάλλον θα πρέπει να ανατρέξει όχι στις ευρωπαϊκές, αλλά στις αραβικές αρτεσιανές πηγές του ισπανικού πολιτισμού και μάλιστα του λαϊκού.

Το πάθος της αραβικής ψυχής, ο ερωτικός μυστικισμός της, οι εκστάσεις, οι πίστεις σε παγανιστικές οντότητες που κατοικούν μέσα στα φυτά, τα ζώα και τους ανθρώπους, οι τελετουργίες που επικαλούνται μαγικές δυνάμεις που ενυπάρχουν στα πράγματα κυριαρχούν στην ισπανική παράδοση και επηρέασαν τη λόγια τέχνη. Θυμίζω εξάλλου πως όταν ο μεγάλος Ισπανός φιλόσοφος Μιγκέλ ντε Ουναμούνο ρωτήθηκε ποια είναι η ουσία της ισπανικότητας και τι επιδιώκει η Ισπανία να προσφέρει στον κόσμο, απάντησε: «Σκοπός της Ισπανίας είναι να εξαραβίσει την Ευρώπη»!

Ο ίδιος ο Κασόνα αφηγείται πως στο χωριό που μεγάλωσε υπήρχε μια μάγισσα που γνώριζε βότανα, ξόρκια και καταδεσμούς. Όταν πέθανε, τέσσερις ξυπόλητοι άντρες την έθαψαν κάτω από μια πανάρχαια μηλιά από την οποία όσο ζούσε εκείνη έκοβε τα πρώτα επτά μήλα. Και επιλέγει ο Κασόνα: «Η κουλτούρα μας δεν μού επιτρέπει να πιστεύω στην ύπαρξη μαγισσών, αλλά δεν μπορώ και να ισχυριστώ πως δεν υπάρχουν»!

Αυτή η μικρή αφήγηση θα μπορούσε να είναι το μοτίβο ενός ισπανικού θεατρικού έργου και γιατί όχι του Κασόνα.

Το έργο του Κασόνα που παίζεται τώρα στο θέατρο «Βεάκη» συνεχίζοντας την περσινή του πορεία έχει τον πρωτότυπο τίτλο «Το σπίτι με τα δώδεκα μπαλκόνια». Είναι το ίδιο που τιτλοφορήθηκε «Στερνό Καράβι» από τον Μυράτ και τώρα: «… Με τη Σιωπή».

Δεν μπορώ να αποφύγω τη συσχέτιση του κεντρικού πυρήνα με το ποιητικό δράμα του Λόρκα: «Δόνια Ροζίτα». Και εκεί κεντρικό πρόσωπο είναι μια προδομένη αρραβωνιαστικιά που περιμένει να γυρίσει ο προδότης και γερνάει τρέφοντας τις ψευδαισθήσεις της. Στον Κασόνα η απαρνημένη είναι πλέον μια φευγάτη γηραιά κυρία που ζει με τον αυταρχικό και κυνικό ανιψιό της, χήρο και ερωτύλο, φιλοχρήματο. Ζώντας με την ελπίδα να λάβει ένα γράμμα από τον ξενιτεμένο μνηστήρα που για χρόνια σιωπά αγνοούμενος, επικοινωνεί μόνον με τον αυτιστικό γιο του ανιψιού της, ένα ευαίσθητο άρρωστο παιδί κάτι σαν «διάμεσον», σαν ξωτικό, σαν νεραϊδοπαρμένο. Η τρελή γεροντοκόρη και ο ορφανός μικρανιψιός ζουν στον κόσμο τους, έναν κόσμο ποιητικό, χαριτωμένο, φαντασιακό, αισιόδοξο, απέραντο και λυτρωτικό. Αποκομμένοι από τους άλλους, απόκοσμοι, γίνονται θύματα της αφέλειάς τους, της ευπιστίας τους και της αθώας, αγνής ψυχής τους, της άοπλης διαθεσιμότητάς τους. Το έργο είναι απλό, παιδικό στην αφέλειά του, δομημένο με γνήσια υλικά ρομαντισμού και ωμού ρεαλισμού σε σύγκρουση. Τεχνική τυπικού μπουλβάρ με εξάρσεις, απογειώσεις ποιητικής διάθεσης. Παίζεται μέσα σ΄ ένα καλοστημένο σκηνικό, που συνδυάζει ένα πάτιο και έναν επαρχιακό οικιστικό λαβύρινθο που απεικονίζει υλικά τον ψυχισμό των ηρώων. Το υπογράφει η Χριστίνα Κωστέα που σχεδίασε και τα θεατρικότατα κοστούμια.

Η πολύ ευαίσθητη Κατερίνα Μαραγκουδάκη το φώτισε έξοχα. Μουσική έγραψε ο Πάνος Δορμπαράκης, κινηματογραφική. Αλλά τα ισπανικά μοτίβα επέλεξε και τους φυσικούς ήχους συνέθεσε ο Δημ. Ιατρόπουλος.

Σκηνοθέτης ο Νίκος Καραγέωργος. Ο σκηνοθέτης αυτός φέρεται να έχει διασκευάσει το έργο παρεμβάλλοντας βουβές σκηνές με μυστηριακό, τελετουργικό και ποιητικό συμβολισμό. Πέτυχε να διασπάσει τη δράση και να φλυαρήσει αφόρητα για να τονώσει, ως μη όφειλε, τον μαγικό ρεαλισμό του συγγραφέα.

ΙΝFΟ

«… Με τη Σιωπή», στο θέατρο Βεάκη (Στουρνάρη 32, τηλ. 210-5223.522, 210-5223.765)

Ευαίσθητο, ποιητικό πλάσμα

Οι ηθοποιοί παίζουν με τα μέσα τους και ισορροπούν παρ΄ όλες τις διαφορές σχολής που κουβαλάνε.

Ο Κώστας Αρζόγλου, έμπειρος ηθοποιός, λιτός και ουσιαστικός δίνει τον τόνο από την αρχή. Η Υρώ Λούπη, έχει εσωτερική τεχνική και κατορθώνει να παντρέψει την όρεξη για ζωή μιας φτωχιάς υπηρέτριας με τον ζωώδη σεξουαλισμό της νιότης και την τραγική μάσκα του υποχρεωτικού πειθαναγκασμού (Αμάντα).

Η Άννα Μονογιού (Ροζίνα) έχει σκηνικό γκελ, μια ζωτικότητα και μια υποκριτική υγεία. Καλή στις μικρές εμφανίσεις τους ο Μοίρας, η Ειρήνη Ράπτη, η Ελένη Αποστολοπούλου.

Ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος (Έρον), στον ρόλο του αυτιστικού εφήβου, φτιάχνει ένα βουβό συνταρακτικό χαρακτήρα με κίνηση, εσωτερικό παλμό και γοητευτική μάσκα.

Ο Χρήστος Βασιλόπουλος (Ραμόν) έρχεται από τα καμώματα της τηλεοπτικής σιριαλιστικής παρέας και μοστράρει αντριλίκι με το κιλό. Το έργο αυτό έπρεπε να ανέβει για να έχουμε τη χαρά να απολαύσουμε τη Μίρκα Παπακωνσταντίνου σε μια υπέροχη σύνθεση ενός ποιητικού πλάσματος σπάνιας ευαισθησίας, αφέλειας, αθωότητας και απέραντης γοητείας. Κανένα κάμωμα, καμιά προσποίηση, καμιά περσόνα τρελής. Αλλοπαρμένη ναι, αλλά αυθεντική. Ανθολογία υποκριτικής τέχνης.