Στη χώρα όπου κανείς δεν πεθαίνει

ΦΑΝΤΑΣΤΕΙΤΕ ΜΙΑ ΧΩΡΑ ΟΠΟΥ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΠΑΥΕΙ, ΑΙΦΝΗΣ, ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ. ΜΕΤΑ
ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΠΑΝΗΓΥΡΙΣΜΟΥΣ, ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ, ΕΡΓΟΛΑΒΟΙ ΚΗΔΕΙΩΝ,
ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ, ΓΗΡΟΚΟΜΕΙΑ, ΚΡΑΤΟΣ, ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΠΕΦΤΟΥΝ ΣΕ
ΑΠΟΓΝΩΣΗ. ΓΙΑ ΤΟΝ ΖΟΖΕ ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ, ΤΟΝ ΔΑΙΜΟΝΙΟ ΚΑΙ ΕΙΡΩΝΑ
ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ, Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΥΝΑΙΚΑ
Αν το καλοσκεφτούμε, ο θάνατος ίσως είναι η μόνη φιλοσοφική και υπαρξιακή βεβαιότητα που έχουμε. Θρησκεία, φιλοσοφία, μεταφυσική τρέφονται απ΄ αυτόν. Φανταστείτε μια χώρα όπου ο θάνατος παύει, αίφνης, να λειτουργεί. Μετά το πρώτο σάστισμα και τους επακόλουθους πανηγυρισμούς, η απουσία θανάτου δημιουργεί άλυτα προβλήματα. Θέτει πρακτικά ζητήματα. Ηθικά διλήμματα. Σε μια χώρα όπου οι ετοιμοθάνατοι μένουν αενάως ετοιμοθάνατοι, τα ασφαλιστικά ταμεία καταρρέουν, οι συντάξεις καταβάλλονται ες άπειρον, οι εργολάβοι κηδειών μένουν άνεργοι. Στα νοσοκομεία και τα γηροκομεία προκαλείται ασφυκτικός συνωστισμός. Η εκκλησία χάνει το μεταφυσικό ατού της. Η κρατική οικονομία καταστρέφεται. Οι συγγενείς γίνονται δούλοι των ετοιμοθάνατων. Το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη.

Ο 87χρονος Ζοζέ Σαραμάγκου έχει δηλώσει ότι το υλικό των μυθιστο- ρημάτων του είναι «η δυνατότητα του αδύνατου, τα όνειρα, οι παραισθήσεις». Στη μυθοπλασία του, ο μύθος συνυφαίνεται με την ιστορία, η φαντασία γκαζώνει. Όταν τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ το 1998, ο Σαραμάγκου σημείωνε: «Πιστεύω πως χωρίς τους ήρωες που δημιούργησα δεν θα ήμουν σήμερα αυτός που είμαι. Χωρίς αυτούς, η ζωή μου δεν θα ήταν παρά μια μουντζούρα, ένα ανακριβές σκίτσο».

Ο Σαραμάγκου γεννήθηκε το 1922 στην Πορτογαλία. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχολείο, για να εργαστεί. Έκανε πολλές χειρωνακτικές εργασίες. Το 1969 εισχώρησε στο απαγορευμένο τότε κομμουνιστικό κόμμα της χώρας του, χωρίς ποτέ να πάψει να ασκεί κριτική. Εργάστηκε ως μεταφραστής και δημοσιογράφος έως το 1979, οπότε αφοσιώθηκε στη συγγραφή. Έχει δημοσιεύσει θεατρικά έργα, διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, λιμπρέτα, ημερολόγια και ταξιδιωτικά κείμενα. Το Κατά Ιησούν Ευαγγέλιον απαγορεύτηκε στη χώρα του (1991). Από τότε, ο Σαραμάγκου εγκατέλειψε την Πορτογαλία και ζει στο ισπανικό νησί Λανθαρότε.

Πριν το Περί θανάτου εκδόθηκαν τα βιβλία του Περί τυφλότητος , όπου η τύφλωση ήταν καθολική, και το Περί φωτίσεως, όπου η φώτιση ήταν γενικευμένη. Στο Περί θανάτου ο Σαραμάγκου συνεχίζει σε ανάλογο ειρωνικό και αλληγορικό πλαίσιο. Πλάθει τον μύθο του με βάση ένα γενικευμένο παράλογο σχήμα. Το αδύνατο γίνεται δυνατό. Η χαρά γυρνάει ανάποδα, γίνεται εφιάλτης. Ο Σαραμάγκου είναι ειρωνικός, σε ορισμένα σημεία μάλιστα καυστικός. Πολιτική, θρησκεία, φιλοσοφία, μεταφυσική, κοινωνία, ανθρώπινες σχέσεις, όλα μπαίνουν στο στόχαστρο.

Φάρσα
Η υπόθεση έχει ως εξής: Σε μια μικρή χώρα 10.000.000 κατοίκων ο θάνατος λειτουργεί με διαλείψεις. Μια παραμονή Πρωτοχρονιάς, απροειδοποίητα παύει να υφίσταται. Οι ετοιμοθάνατοι κρέμονται στο μεταίχμιο. Κανείς δεν πεθαίνει. Γρήγορα το πράγμα εξελίσσεται σε φάρσα. Η μαφφία (με δύο φ) εμφανίζεται ως σωτήρας της κρατικής μηχανής. Με μια συμφωνία κάτω από το τραπέζι βρίσκεται τρόπος να μεταφέρονται οι ετοιμοθάνατοι εκτός συνόρων και να πεθαίνουν εκεί.

Και ξαφνικά ο θάνατος επανεμφανίζεται. Είναι Η θάνατος. Μια 36χρονη ωραία γυναίκα, που εξοργίζεται γιατί ένας βιολοντσελίστας, που του είναι γραμμένο να πεθάνει πάραυτα, συνεχίζει να ζει.

Αλληγορικό παραμύθι, αφηγηματικό δοκίμιο, μυθοπλασία ύψιστης ειρωνείας και φιλοσοφικών προεκτάσεων, φιλοσοφικό ή υπαρξιακό θρίλερ. Όπως και να το διαβάσει κανείς, ο Σαραμάγκου γράφει για το αδύνατο, που γίνεται δυνατό. Παίζει ανελέητα με το θέμα του αλλά και με τις αφηγηματικές συμβάσεις. Επιλέγει ένα λόγο μακροσκελή, στον οποίο ενσωματώνονται διάλογοι και αντιλαβές. Η στίξη δίνει τον αναγνωστικό ρυθμό αυτού του συνεχούς λόγου. Η γλώσσα κρατάει το υπόγειο τέμπο του παραμυθιού. Χωρίς φιοριτούρες, καταφέρνει να αναδείξει τον παραλογισμό- και τη μέγγενη- της realpolitik, τους ακροβατισμούς των φιλοσόφων, τη θρησκεία που εμπορεύεται τη μεταφυσική, την αγωνία των απλών ανθρώπων για τη διασάλευση των δεδομένων της ζωής τους. Η μετάφραση αναδεικνύει αυτό το ιδεολογικό και λογικό παίγνιον αλλά και την κοφτερή ειρωνεία του συγγραφέα.

Ειρωνεία
Τίποτα δεν ξεφεύγει από το στόχαστρό του: θρησκεία, πολιτική, φιλοσοφία, καθημερινότητα, ΜΜΕ, αρχαίες δοξασίες και αναπαραστάσεις του Χάρου, μεταφυσικές ανησυχίες, παράνομες οργανώσεις.

Η ειρωνεία δεν καταπίνει τις ανθρώπινες στιγμές τρυφερότητας, τουναντίον. Το αφήγημα είναι ένα παιχνίδι, μια διαρκής τραμπάλα ανάμεσα στο λογικό και το παράλογο, ένα σαρκαστικό δοκίμιο για τις ωφέλιμες συνέπειες του θανάτου, μια σάτιρα ηθών και ιδεών, ένα αλληγορικό παραμύθι. Ο Σαραμάγκου βγάζει τη γλώσσα στον θάνατο. Και είναι ώριμος, συγγραφικά και ηλικιακά, να το κάνει. Άλλωστε ξέρει καλά ότι «οι λέξεις είναι ετικέτες που κολλάνε πάνω στα πράγματα, δεν είναι τα ίδια τα πράγματα, ποτέ δεν θα μάθεις πώς είναι τα πράγματα, ούτε καν τα πραγματικά τους ονόματα, γιατί τα ονόματα που τους έδωσες είναι αυτό και μόνο, τα ονόματα που τους έδωσες». Ξέρει δηλαδή πως κάθε άνθρωπος, ιδίως ο συγγραφέας, μπορεί να βαφτίζει τα πράγματα, όμως αυτά πάντα μεταμορφώνονται και ξεφεύγουν.

Jose Saramago

ΠΕΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΜΤΦ. ΑΘΗΝΑ ΨΥΛΛΙΑ, ΕΚΔ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2007, Σ.Σ. 248, ΤΙΜΗ: 14,50 ΕΥΡΩ