Ποιος καθαίρεται στην τραγωδία;

ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΚΡΙΒΩΣ,
ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ ΤΟΥ 1957, ΠΡΩΤΟΕΤΗΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΣ
ΣΤΗ ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΩΔΕΙΟΥ
ΑΘΗΝΩΝ, ΕΙΧΑ ΑΡΧΙΣΕΙ ΝΑ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΩ
ΤΗ ΣΟΦΙΑ ΔΥΟ ΔΑΣΚΑΛΩΝ: ΤΟΥ ΡΟΝΤΗΡΗ
ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΙΔΕΡΗ. Ο ΡΟΝΤΗΡΗΣ
ΩΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΠΡΟΣΙΤΟΣ, ΘΑ ΄ΛΕΓΑ
ΑΦΙΛΟΣ, ΜΑΣ ΚΡΑΤΟΥΣΕ ΜΑΚΡΙΑ. ΘΑ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΟΥΣΑΝ
ΧΡΟΝΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΟΥ ΑΝΟΙΧΤΕΙ
ΚΑΙ ΝΑ ΑΞΙΩΘΩ ΝΑ ΓΙΝΩ ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΗΣ
ΤΟΥ, ΩΣΠΟΥ ΝΑ ΤΟ ΦΕΡΕΙ Η ΤΥΧΗ ΝΑ
ΤΟΥ ΚΛΕΙΣΩ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΗ ΜΕΛΙΝΑ
Ο Σιδέρης, εκπαιδευτικός χρόνια (τον είχε καθηγητή ο Τάσος Λιγνάδης στο «ιστορικό» ένατο γυμνάσιο της Πλατείας Κουμουνδούρου- εκεί που αργότερα υπηρέτησε ο πατέρας μου ως λυκειάρχης και δίδαξα κι εγώ ωρομίσθιος στο νυχτερινό των εμποροϋπαλλήλων που συστεγαζόταν) είχε μια χαρισματική επαφή με νέους ανθρώπους. Μετά το πρώτο μάθημα, ως φοιτητής ήδη της Φιλολογίας, βρέθηκα στο καταφύγιο- παράδεισό του στο «Θεατρικό Μουσείο» που στεγαζόταν στην οδό Ναυαρίνου 15, όπου και η Εταιρεία Θεατρικών Συγγραφέων (έτσι φαίνεται αξιώθηκα να

Την τραγωδία ορίζει ο Αριστοτέλης και ο ορισμός δεν μπορεί να περιέχει ούτε τον σκοπό ούτε τις επενέργειές της στους θεατές

γίνω μέλος της και πρόεδρος του Μουσείου).

Ο Σιδέρης στο πρώτο μάθημα ανέλυσε τον ορισμό της τραγωδίας του Αριστοτέλη και ως ήταν φυσικό η συζήτηση φούντωσε στη διαβόητη, δυσπρόσιτη, μυστηριώδη ερμηνευτικά έννοια και σημασία (από απόψεως θεατρικής ορολογίας): «Κάθαρσις». Πάνω στις εκατέρωθεν τοποθετήσεις ο Σιδέρης γύρισε σε μένα, ως τον μόνο στην ομήγυρη φιλολογούντα, και με ρώτησε αν είχα υπόψη μου τα «Προλεγόμενα» του Δημητρίου Βερναρδάκη στις «Φοίνισσες» του Ευριπίδη. Δήλωσα την άγνοιά μου. Και πώς, αφού τα «Προλεγόμενα» αυτά και η έκδοση των «Φοινισσών» αναπαύονταν σ΄ έναν δυσεύρετο τόμο της «Ζωγραφείου Βιβλιοθήκης» του 1888!!

Το άλλο απόγευμα, ο τόμος ήταν στα χέρια μου, πολύτιμο προικιό της «Θεατρικής Βιβλιοθήκης» του Σιδέρη. Θυμάμαι, μάλιστα, πως μου τον παρέδωσε σαν να μου εμπιστευόταν τα «Τίμια δώρα». Μου έβαλε και χρονοδιάγραμμα: «Μια βδομάδα». Τον επέστρεψα εγκαίρως έκπληκτος. Εξάλλου, ο Δάσκαλος με είχε προϊδεάσει, λέγοντάς μου πως εκεί μέσα θα εύρισκα κάτι πρωτοφανές, έξοχο και ανεπανάληπτο. Πράγματι, ο μέγας εκείνος πνευματικός ογκόλιθος, καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο, λεξικογράφος (το λεξικό που συνέταξε μαζί με τον αδελφό του Γρηγόριο, που εξηγεί και σχολιάζει δυσερμήνευτες λέξεις και προτάσεις των αρχαίων ποιητικών κειμένων, είναι unicum) ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, συντάκτης σχολικών εγχειριδίων και ένας από τους σημαντικότερους φιλολόγους εκδότες αρχαίων Ελλήνων τραγικών στα «όμενα» του πρώτου τόμου με την έκδοση των «Φοινισσών» (ακολούθησαν το 1894 η «Εκάβη», ο «Ιππόλυτος» και η «Μήδεια» και το 1903 οι δύο «Ιφιγένειες») εμμένει στον αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας και προβαίνει σε μία επαναστατική, ανατρεπτική πρόταση για την «Κάθαρσιν».

Θα επανέλθω, αφού θυμίσω πως ο όρος αυτός του Αριστοτέλη είναι ίσως η πιο πολυσυζητημένη, σχολιασμένη, έννοια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο Βερναρδάκης ακολουθώντας τα επιστημονικά και δεοντολογικά ήθη κωδικοποιεί στα «Προλεγόμενά» του όλες τις απόψεις, τις υποθέσεις και τις ερμηνευτικές προσεγγίσεις έως την εποχή του (1888). Σήμερα που μιλάμε, ο ερμηνευτικός ποταμός έχει κατεβάσει εκατονταπλάσιες προτάσεις.

Δεν χρειάζεται εδώ να επαναλάβω τις δεκάδες απόπειρες αποσαφήνισης του όρου. Εκείνο που προέχει σε όλες ανεξαιρέτως πριν από τα «Προλεγόμενα» και μετά τα «Προλεγόμενα» του Βερναρδάκη, έως τη δεκαετία του 1960 είναι ότι η κάθαρσις επέρχεται στους ακροατές και στους θεατές ή και τους αναγνώστες των τραγωδιών. Όλες οι προσεγγίσεις προσπαθούσαν να εξηγήσουν τους όρους που συνοδεύουν τον ορισμό, τον «έλεο», τον «φόβο» και την έννοια του ρήματος «περαίνω». Θυμίζω πως ο ορισμός καταλήγει: (η μίμησις πράξεως κ.λπ.) «δι΄ ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Πόση μελάνη έχει χυθεί για να αποσαφηνιστούν ο έλεος, ο φόβος και αν τα τοιαύτα είναι τα «ελεεινά και τα φοβερά» και ποια η διαφορά ανάμεσα στα «πάθη» και στα «παθήματα»!! Βυζαντινισμοί, σχολαστικισμοί και φιλολογική έπαρση.

Ένας θαυμάσιος Βούλγαρος φιλόλογος, ο Αλέξανδρος Νίτσεφ (που είχα την τιμή να συνομιλήσουμε δημόσια σε συνέδριο του ελληνικού κέντρου του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου, το 1975 (;) πάνω στη μετρική των ελληνικών μεταφράσεων τραγωδίας και κωμωδίας) έχει παραδώσει στη διεθνή επιστημονική κοινότητα ένα σπουδαίο εργαλείο, έκδοση στα γαλλικά, της Ακαδημίας Επιστημών της Βουλγαρίας, με τίτλο «Το αίνιγμα της τραγικής κάθαρσης στον Αριστοτέλη» (1970), είναι εξαντλητικός στην παράθεση όλων των ερμηνευτικών προτάσεων όλων των όρων του μυστηριώδους ορισμού!