Ο κατ΄ εξοχήν στοχαστής του παράδοξου

Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΞΕΠΕΡΑΣΕ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ
«ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ» ΜΕΣΩΝ (ΒΙΒΛΙΑ, ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ
ΙΝΤΕΡΝΕΤ) ΚΑΙ ΚΑΤΕΚΛΥΣΕ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ ΔΙΑΥΛΟΥΣ
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. ΗΔΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΤΡΕΙΣ
ΤΑΙΝΙΕΣ ΜΕ ΗΡΩΑ/ΑΦΗΓΗΤΗ ΤΟΝ ΙΔΙΟ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ
ΠΡΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΣΙΝΕΜΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ,
ΕΝΩ ΕΤΟΙΜΑΖΕΤΑΙ ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ
ΟΠΟΙΑ ΠΡΩΤΙΣΤΩΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΗ
ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ
Ως γνωστόν, λίγοι στοχαστές έχουν κατηγορηθεί για την στρυφνότητα της διδασκαλίας τους όσο ο Λακάν. Πώς γίνεται λοιπόν ένας «ορθόδοξος λακανικός»όπως κάποτε είχε αυτοσυστηθείνα ψηφίζεται ως «ο πιο απολαυστικός ομιλητής» από τους πολυπληθείς ακροατές ενός σημαντικού λονδρέζικου συνεδριακού κέντρου; Αντίστοιχα και ο Χέγκελ δεν φημίζεται για την προσβασιμότητα της φιλοσοφίας του. Πώς γίνεται λοιπόν και κάποιος για τον οποίον, όπως έχει γραφεί, το να συζητά «για τον Χέγκελ και τον Λακάν είναι τόσο ουσιώδες όσο η αναπνοή» να αναδεικνύεται τα τελευταία χρόνια σε έναν από τους δημοφιλέστερους σταρ-διανοητές του παγκόσμιου θεωρητικο-φιλοσοφικού στερεώματος; Και για να έρθουμε στα δικά μας, ποιος άλλος θα γέμιζε ασφυκτικά ένα ολόκληρο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο λίγο μετά την έκδοση του πρώτου του βιβλίου στα ελληνικά (2003)έκδοση που πολλοί εκδότες είχαν απορρίψει φοβούμενοι την εμπορική αποτυχία; Τα παράδοξα αυτά συγκεντρώνει μόνον ένας σύγχρονος διανοητής. Πρόκειται φυσικά για τον 58χρονο φιλόσοφο Σλάβοϊ Ζίζεκ, που επισκέφθηκε για δεύτερη φορά την Αθήνα την περασμένη Τετάρτη.

Όλα αυτά μοιάζουν απίθανα ή και παράδοξα, ιδίως όταν αφορούν τον κατ΄ εξοχήν στοχαστή του παραδόξου. Εδώ όμως θα πρέπει να εντοπίσουμε την γοητεία του λόγου του. Ο Ζίζεκ δεν σταματά να ανατρέπει τους κάθε λογής δεδομένους διαχωρισμούς, είτε πρόκειται για επιστημονικά πεδία και πειθαρχίες, είτε πρόκειται για τις επιταγές της «πολιτικής ορθότητας», είτε για τις «ιερές αγελάδες» της δεξιάς αλλά και της αριστεράς. Το κάνει όμως με τόσο βαθιά γνώση των πραγμάτων και των θεωρητικών του αναφορών, με τόσο χιούμορ και δεξιοτεχνία ώστε να αφοπλίζει κάθε «συντηρητική» επίκληση του οποιουδήποτε επιστημονικού, πολιτικού ή άλλου ταμπού. Είναι τόσο καθολική η προσήλωσή του σε αυτήν την διαδικασία αέναης ανατροπής που δεν διστάζει να την εφαρμόζει ακόμη και στον ίδιο του τον εαυτό.

Ο Ζίζεκ βρίσκεται πάντοτε εκεί όπου κανείς δεν τον περιμένει· για να είμαστε ακριβείς, ακόμα και εκεί όπου ούτε ο ίδιος δεν θα περίμενε να βρεθεί μερικά χρόνια πριν. Και αυτός είναι ο βασικός του προσανατολισμός: ενσαρκώνει, πάνω απ΄ όλα, μια υποκειμενική στάση ρηξικέλευθης κριτικής και αυτο-κριτικής στηλίτευσης κάθε βεβαιότητας. Κι αυτό δεν αφορά μόνον τα γραπτά του. Αν οι συνεπαγωγές των κειμένων του υπερβαίνουν τελικά τα ίδια αυτά τα κείμενα, άλλο τόσο και ο ομιλητής Ζίζεκ υπερβαίνει συνεχώς την ίδια του την ταυτότητα ως ακαδημαϊκού ομιλητή και φιλοσόφου.

Πρόκειται για μια από τις σπάνιες περιπτώσεις συγγραφέα που όχι μόνον δεν αποδεικνύεται λιγότερο εντυπωσιακός από τα κείμενα του, αλλά, απεναντίας τα ανταγωνίζεται σε πληθωρικότητα, παραδοξότητα και ειλικρίνεια: την ειλικρίνεια του συμπτώματός του, την (συνεχώς μεταβαλλόμενη) αλήθεια μιας εμμονής στην προσωπική του αυθυπέρβαση. Είμαι βέβαιος ότι όσοι τον άκουσαν την εβδομάδα που μας πέρασε στις ομιλίες που έδωσε, θα έζησαν αυτήν την εμπειρία.

Μοναξιά
Ωστόσο, η στάση αυτή δεν είναι χωρίς το τίμημά της. Και το τίμημα αυτό είναι, πολύ απλά, η μοναξιά. Ο Ζίζεκ δεν είναι ένα κυνικό «πνεύμα αντιλογίας» και η αέναη ανατροπή που ενσαρκώνει- ακριβώς επειδή γίνεται στη βάση μιας αυστηρής ηθικής προσήλωσης στην αλήθεια (του)- τον απομονώνει προοδευτικά από τους θεωρητικούς του συμμάχους και από το ίδιο του το κοινό. Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα πια έχει αποξενωθεί από τους αρχικούς του συνοδοιπόρους (όπως ο Λακλάου) και απογοητεύει συνεχώς το κοινό του αναζητώντας νέους ακροατές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μάς προσφέρει η στάση του απέναντι στην πρόσφατη ταινία «300». Τη στιγμή που όλοι οι λεγόμενοι «προοδευτικοί» διανοούμενοι και το αντίστοιχο κοινό κατακεραύνωναν την ταινία, ο Ζίζεκ υιοθέτησε φυσικά την αντίθετη, αιρετική άποψη, και μάλιστα με μεγάλη επιμονή. Έτσι και ο Ζίζεκ, με την στάση αυτή, ρίσκαρε την κατακραυγή που όντως ακολούθησε στο ίντερνετ και αλλού. Πλήρωσε έτσι, για άλλη μια φορά, το τίμημα της ελευθερίας του.

Βέβαια, η μοναξιά, η απομόνωση και η αποξένωση, δεν είναι μόνον ένα τίμημα που εκ των υστέρων επιβάλλεται στον Ζίζεκ. Παραδόξως και πάλι, αποτελεί και έναν από τους ουσιώδεις όρους δυνατότητας της γενικότερης στάσης του, όπως άλλωστε και της απήχησής της. Ποτέ άλλωστε δεν έκρυψε ότι ένα από τα μυστικά της επιτυχίας του ήταν η αποφυγή της διδασκαλίας και η προσήλωση στην ιδιωτική του, κατά μόνας έρευνα. Εξάλλου, όταν σε μια δημοσιευμένη συζήτησή μας (στο περιοδικό

Slavoj Ζizek

ΤΟ ΥΨΗΛΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΤΦ. ΒΙΚΥ ΙΑΚΩΒΟΥ, ΕΚΔ. SCRΙΡΤΑ, 2006, ΣΕΛ. 417,
ΤΙΜΗ: 18 ΕΥΡΩ

Σύγχρονα θέματα ), του έθεσα το ζήτημα της υπερ-πληθωρικής συγγραφικής παραγωγής του που «μοιάζει να αγνοεί την επιθυμία των αναγνωστών του- αν υποθέσουμε ότι κάθε αναγνώστης έχει ανάγκη από μια ανάσα για να επιθυμήσει και άλλο…» η απάντησή του ήταν ευθεία και αποστομωτική: «Αυτό είναι απολύτως σωστό. Είμαι ένας σολιψιστής, πώς αλλιώς να το θέσω… Για μένα το γράψιμο συνιστά καθαρή ενόρμηση, απλώς οφείλω να το κάνω». Με άλλα λόγια, ο Ζίζεκ δεν πληρώνει παρά το τίμημα το οποίο είχε ήδη επιλέξει για τον εαυτό του.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το πληρώνει και με ευκολία. Οι άλλοι – συνάδελφοι και κοινό- εξακολουθούν να σημαίνουν πολλά για τον Ζίζεκ, μόνο που αυτή η αποδοχή δεν φαίνεται να εγγράφεται στην στάση του, παρά μόνον με τρόπο ψυχαναγκαστικό. Γι΄ αυτό και οι συχνά άτσαλες και μαξιμαλιστικές αντιδράσεις του σε όσους του ασκούν κριτική. Ψηλαφεί κανείς εδώ μια δυσκολία σχεδόν υπαρξιακού τύπου. Και ο ίδιος το δέχεται υπόρρητα όταν, στην ίδια συζήτησή μας, αναγνωρίζει, και μάλιστα με τρόπο αφοπλιστικό, εκείνο που λίγο πριν είχε αποποιηθεί αναφορικά με τη σημασία των αναγνωστών: «Οφείλω να γράφω τόσο πολύ, γιατί αν σταματήσω οι άνθρωποι θα καταλάβουν ότι δεν είμαι τίποτε, ότι δεν υπάρχω. Υπάρχει μια ριζική έλλειψη εμπιστοσύνης στον ίδιο μου τον εαυτό που κυριαρχεί εδώ». Είναι βέβαιο ότι τόσο το ίδιο το έργο όσο και η γενικότερη στάση του Ζίζεκ βρίσκονται σήμερα σε μια κρίσιμη καμπή. Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς σε ποια κατεύθυνση θα παροχετευθούν οι εντάσεις και τα αδιέξοδα. Αλλά αυτό δεν κάνει τον συγγραφέα και ομιλητή Ζίζεκ λιγότερο ευφυή ή απολαυστικό ούτε και μειώνει τη σημασία των πάντοτε «ερεθιστικών» και εικονοκλαστικών παρεμβάσεών του.

Ο Γιάννης Σταυρακάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.