Το συναξάρι του κακού

Χωρίς αμφιβολία ο Διονύσιος Σολωμός υπήρξε ο μείζων Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, κριτικός και σατιρικός των νεώτερων χρόνων
Δεν υπάρχει εχέφρων πνευματικός άνθρωπος που να μην έπαθε ταραχή όταν για πρώτη φορά ήρθε σε επαφή με τα κείμενά του. Και είναι αξιοσημείωτο πως επηρέασε λογοτέχνες που το έργο τους βρίσκεται ιδεολογικά και αισθητικά σε αντίθετα στρατόπεδα. Ρομαντικοί, συμβολιστές, μαρξιστές, ριζοσπάστες, παραδοσιακοί, υπερρεαλιστές, μοντέρνοι, ακόμη και μεταμοντέρνοι θύουν και απολύουν σε αυτό το υπέροχο μεγαλοφυές αποσπασματικό πνευματικό κατόρθωμα. Και μόνο να σκεφτεί κανείς τα θεωρητικά κείμενα ανάλυσης και αξιολόγησης αυτού του έργου, από τα ιδεαλιστικά εθνοκεντρικά του Γιάννη Αποστολάκη έως τα υλιστικά διαλεκτικά του Κώστα Βάρναλη, από την ιστορική νηφαλιότητα του Κριαρά, στη φιλολογική ακρίβεια του Λίνου Πολίτη, από τον Κουτέλ στον Ράμφο και από το Σέραρντ στον Βίτι, από τον Δημαρά στον Σαββίδη και από τον Αλεξίου στην Τσατσάνογλου και στον αμφισβητία Δημηρούλη και τον τολμηρό Βελουδή. Ο Σολωμός αντέχει και επιβάλλεται αναδεικνύοντας πολλές και αντιφατικές μεταξύ τους πλευρές ερμηνευτικής πρόκλησης.

Από το 1927 που ο Φάνης Μιχαλόπουλος- ένας προχειρολόγος και επιφανειακός ιστοριοδίφης- έφερε στο φως τη «Γυναίκα της Ζάκυθος» που δεν τόλμησε να συμπεριλάβει- εκτός από ένα απόσπασμα για τις «Μισολογγίτισσες»- ο Πολυλάς, κάτω από την πίεση του, κακή τη μοίρα, αδελφού του Ποιητή δόλιου Δημητρίου, το συνταρακτικό αυτό πεζό ποίημα μας έχει υποχρεώσει να ανασκευάσουμε πολλές μονομερείς και ιδεοληπτικές απόψεις για τον ποιητή και συνάμα να παραδεχτούμε πως το κείμενο αυτό είναι, εκτός από καταγωγικό της όλης πεζογραφικής μας ιστορίας, και το μείζον πεζό αριστούργημα της λογοτεχνίας μας.

Σκοπό δεν έχω, εδώ, βέβαια να αναπαραγάγω όσα ενδιαφέροντα και αποκαλυπτικά έχουν προσκομίσει αξιόλογοι κριτικοί της λογοτεχνίας μας για τις πηγές, τα πρότυπα και τις επιδράσεις που συγκρότησαν τις προϋποθέσεις για να γραφεί η «Γυναίκα της Ζάκυθος». Εκείνο που είναι εμφανέστατο και στον αμύητο είναι η πράγματι μορφολογική επίδραση του έργου του Ούγο Φόσκολο «Η υπερκάλυψις», σάτιρας πολιτικοφιλολογικής γραμμένης στα λατινικά. Ο Φόσκολο ακόμη και επιλέγοντας τα λατινικά παραπέμπει στη μεγάλη παράδοση της γλώσσας του στη σατιρική ποίηση και κυρίως στον Γιουβενάλη. Άρα πέρα από τον σατιρικό πυρήνα, την προσωπική διακωμώδηση, ακολουθεί την υφολογία των κλασικών προτύπων. Ο Σολωμός εκκινώντας από τη δομή και τον σατιρικόν νουν του Φόσκολο είχε να λύσει ανάλογο υφολογικό πρόβλημα. Είχε πίσω του τον Αριστοφάνη, τον Αρχίλοχο και κυρίως τον Λουκιανό, αν αναζητούσε πρόγονο για να ακουμπήσει διατηρώντας μια συνέχεια του είδους.

Ως σώφρων όμως πνευματικός άνθρωπος διαπίστωνε πως η συνέχεια για τους νεώτερους Έλληνες – τουλάχιστον το μεγάλο, έστω μορφωμένο κοινόέχει χαθεί. Άρα όφειλε να βρει αλλού το υφολογικό του πρότυπο.

Και το βρήκε στους προφήτες της Γραφής, στην Αποκάλυψη του Ιωάννη και χωρίς καμιά, για μένα τουλάχιστον, αμφιβολία στα συναξάρια και σε ένα χρονογραφικό είδος λαϊκής όμως καταγωγής, στις «ενθυμήσεις». Κάποιοι ταπεινοί και συχνά ημιαγράμματοι καλόγεροι καταγράφουν εν είδει ημερολογίου «καταστρώματος» σημαντικά γεγονότα,

Το κείμενο του Σολωμού είναι ένα μέγιστο μάθημα ύφους διότι κατορθώνει να εκφράσει με τον ρυθμό, την επιλογή των εικόνων, την αφηγηματική ηθική μια ολόκληρη ενδοχώρα

ιστορικά, σφαγές, πανδημίες, σεισμούς, κατακλυσμούς που έγιναν στις μέρες τους. Το ύφος αυτών των «ενθυμήσεων» αντλεί λεξιλόγιο και σύνταξη από τα συναξάρια, την οκτώηχο, τις ευχές και τους αφορισμούς της Εκκλησίας. Συχνά οι επικαιρικοί αυτοί χρονογράφοι αποδίδουν τις θεομηνίες σε οργή Θεού, τιμωρία και διαβολική συνέργεια. Πολύ σωστά είχε εντοπιστεί πως στα χρόνια που γράφει ο Σολωμός τη «Γυναίκα» υπάρχει μια φιλολογική μόδα που αναδεικνύει μοτίβα διαβολικής παρουσίας, έστω με σατιρική και ειρωνική πρόθεση.

Και αναφέρομαι και σε διάσημα ονόματα όπως των Χόφμαν και Χάουφ που γράφουν και κυκλοφορούν με διαφορά δύο- τριών ετών από την περίοδο επώασης της πρώτης μορφής της «Γυναίκας» (1825) τα έργα τους αντίστοιχα: «Τα ελιξίρια του Διαβόλου» (1816) και «Αναφορές από τα απομνημονεύματα του Σατανά» (1827).

Δεν θα μπω στον πειρασμό να υποθέσω, όπως έκαναν αξιόλογοι μελετητές χωρίς να πείσουν εντέλει, ποιος ή ποια κρύβεται πίσω από το απαίσιο, χυδαίο, αποτρόπαιο προσωπείο της Κακής εκείνης Γυναίκας. Αν είναι μια ολόκληρη τάξη, κάποια προκλητική αριστοκράτισσα του Τζάντε ή κάποιος θείος του ποιητή! Μου είναι αδιάφορο. Εξάλλου είναι πάγιο δεδομένο της λογοτεχνικής παράδοσης ένας χαρακτήρας, μια φιγούρα, μια καρικατούρα ή ένας ηθικός ήρωας να συντίθενται από μια πληθώρα βιωματικών εγγραφών στη συνείδηση του ποιητή ή του πεζογράφου ακόμη και ως υποσυνείδητες αποταμιεύσεις ή κρυφομνησίες.

Το κείμενο του Σολωμού είναι ένα μέγιστο μάθημα ύφους διότι κατορθώνει να εκφράσει με τον ρυθμό, την επιλογή των εικόνων, την αφηγηματική ηθική μια ολόκληρη ενδοχώρα. Όταν ο ποιητής αναφέρει πως ένα πρόσωπο μιλούσε σαν να τραύλιζε η ψυχή του ή πως ο ήχος της φωνής του έμοιαζε με τον ήχο που κάνει το ψαθί όταν το πατά το πόδι του κλέφτη, έχει καταβυθιστεί σε εκείνη τη συναισθηματική δεξαμενή όπου ο ήχος της γλώσσας ταυτίζεται με τα κινήματα της ψυχής και της φαντασίας.

Όταν λοιπόν ο ποιητής δανείζεται την περσόνα του Ιερομόναχου Διονυσίου να αφηγηθεί τα σημεία και τέρατα που βλέπει και οπτασιάζεται, είναι αυτονόητο πως πρέπει να επιλέξει ύφος γραφής πρόσφορο και δόκιμο, και ετοιμοπαράδοτο, στο υποκείμενο της αφήγησης. Γι΄ αυτό αναφέρθηκα στις «ενθυμήσεις» που, αν δεν με απατά η ελλιπής, όσο νά ΄ναι, σολωμική βιβλιογραφία, δεν έχει έως τώρα εντοπιστεί ως πρότυπο του ύφους της «Γ υναίκας».


Λαϊκό, λιτό ύφος

Δεν έχω βρει ούτε ένα μοναστήρι στην ελληνική επικράτεια που να μην εντόπισα στις λευκές σελίδες των λειτουργικών βιβλίων στο ψαλτήρι τέτοιων «ενθυμήσεων», εξόχου λαϊκού, λιτού και ακριβούς ύφους. Ο Βαλέτας είχε τολμήσει να συλλέξει μερικά θαυμάσια τέτοια κείμενα στη μοναδική του «Ανθολογία». Ανάλογου ύφους γλωσσικά κείμενα, ανεξάρτητα μεταξύ τους αλλά ενδεικτικά μιας υφολογικής σχολής την ίδια εποχή, είναι η διδαχή του Κοσμά του Αιτωλού, ο Παπουλάκος και ο λαϊκός Αγαθάγγελος. Δεν υπάρχει δε καμία αμφιβολία πως από το ύφος αυτής της σχολής και τη «Γυναίκα» επηρεάζονται και ο Στρατής Δούκας και κυρίως ο Κόντογλου και σε ευθεία γραμμή τα «Αναγνώσματα» του «Αξιόν εστί» του Ελύτη.


Σκηνικές αναγνώσεις και θεατροποιήσεις

«Η Γυναίκα της Ζάκυθος» έχει έως τώρα συχνά εμπνεύσει σκηνικές αναγνώσεις και θεατροποιήσεις.

Αναφέρω ενδεικτικά τη συγκλονιστική ερμηνεία του αείμνηστου Νίκου Σκυλοδήμου σε σκηνοθεσία Βραχωρίτη, τη Χατούπη και τον Στέφανο Κυριακίδη στη σύνθεση του Σταύρου Τσακίρη και τη συνταρακτική ανάγνωση της Ασπασίας Παπαθανασίου σε CD.

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Υμηττού, στο Θέατρο Άννας Συνοδινού στον Βύρωνα ο Σωτήρης Χατζάκης πρότεινε μια άλλη, επιθετική ανάγνωση του έργου με τον ίδιο στον ρόλο του Ιερομόναχου και τη Δέσποινα Μπεμπεδέλη στην περσόνα της διαβολικής Γυναίκας.

Όταν λέω επιθετική εννοώ πως αγνόησε το συναξαρικό ύφος του κειμένου και έδωσε έναν αφηγητή οργισμένο, εξεγερμένο, σχεδόν εξορκιστή, ως μάρτυρα των φοβερών πραγμάτων που αντικρύζει στον τόπο του.

Η Μπεμπεδέλη πάλι αξιοποίησε το υπάρχον στο κείμενο μοτίβο ενός μακάβριου μπαρόκ στοιχείου κοντά στον Χόφμαν π.χ. και στα παραμύθια των Γκριμ. Η μουσική παρουσία της ταλαντούχας Γιαννάτου με τα φωνητικά της απηχήματα έδωσε έναν μυστηριώδη τόνο στο όλο θέαμα ακρόαμα. Βρήκα περιττά τα χορευτικά ιντερμέδια. Νόμιμη η πρόταση Χατζάκη, όσο κι αν άφηνε εκτεθειμένο το λαϊκότροπο γλωσσικό ιδίωμα που αναζητεί άλλη ρυθμική αγωγή.

Το σκηνικό και τα κοστούμια της Δρίνη σύμφωνα με την αισθητική που επέλεξε ο σκηνοθέτης: πένθος και τραγικό γκροτέσκο.

ΥΓ: Θέλω να ζητήσω συγγνώμη από την κυρία Λυμπεροπούλου και τους συνεργάτες της διότι λόγοι ανωτέρας βίας με ανάγκασαν να αποχωρήσω μετά το πρώτο μέρος από την παράσταση των «Δαιμονισμένων» που με τόσο ενδιαφέρον ανέμενα.