Επιφυλλίδα

Τα αγγούρια και ο μανάβης

Η τηλεόραση δεν είναι το «κρυφό σχολειό» ώστε να την παρακολουθεί κανείς, και μάλιστα συνεχώς, χωρίς φανερές συνέπειες. Ή με συνέπειες που θα γίνουν αντιληπτές όταν η παρουσία της θα υπάρχει ως ανάμνηση. Ο καθένας που βλέπει τηλεόραση κρίνεται την ίδια ακριβώς στιγμή, όσο κρίνονται και κείνοι που κάνουν «τηλεόραση». Για τους οκτώ στους δέκα ανθρώπους που βλέπουν τηλεόραση, συμπεραίνει κανείς από τη συμπεριφορά τους και τον τρόπο που μιλάνε, για το πόσες ώρες περνάνε μπροστά σ΄ αυτήν και, πρωτίστως, για τα προγράμματα που τους ενδιαφέρουν. Ο καθένας μπορεί να επιχειρήσει μια σφυγμομέτρηση στο περιβάλλον του: πόσοι θα αψηφούσαν την καθιερωμένη ώρα ενός σίριαλ για να συζητήσουν με δυο φίλους ή θα μετέθεταν τη συζήτηση σε μιαν άλλη ώρα. Ακόμη πόσοι θα αντικαθιστούσαν το σίριαλ μ΄ έναν περίπατο, μια εφημερίδα ή ένα βιβλίο, με οτιδήποτε δεν θα ήταν άμεσα ελεγχόμενο όσο η παρακολούθηση του σίριαλ. Ένας λαός όπου εξακριβωμένα το ένα δεύτερο ή το ένα τρίτο μπορεί να γνωρίζει οιοσδήποτε τι κάνει μια συγκεκριμένη ώρα, είναι ένας λαός που αντιλαμβάνεται τη δημοκρατία ως βόλεμα και όχι ως υψηλόφρονα κοινωνική αλληλεγγύη. Το ένα τρίτο ή τα δύο τέταρτα ενός πληθυσμού που καθηλώνεται μπροστά στην τηλεόραση δεν είναι το ρίγος της κοινότητας που το ενώνει, είναι η ηδονή να μεταθέτουν για έναν αόριστο χρόνο ό,τι σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο θα χρειαζόταν να αντιμετωπιστεί «εδώ και τώρα».

Με τις προϋποθέσεις αυτές οποιαδήποτε διαμαρτυρία για τα «σκουπίδια» που δείχνει η τηλεόραση μπορεί να έχει τόση απήχηση, όση θα είχε αν οι σκουπιδοτενεκέδες μπορούσαν να διαμαρτυρηθούν για την «ποιότητα» των σκουπιδιών που ρίχνουν μέσα τους οι νοικοκυραίοι. Κανείς όμως δεν θα τολμούσε να σε χρησιμοποιήσει ως σκουπιδοτενεκέ, αν αντιλαμβανόταν ότι το σκουπίδι όχι μόνο αδυνατείς να το χωνέψεις, αλλά και να το καταναλώσεις. Μια απλή βαρυστομαχιά, όπως θα εκδηλωνόταν με αποστροφή προς το δυσκολοχώνευτο προϊόν, θα έριχνε την κατανάλωση-τηλεθέαση στα Τάρταρα, κάτι που που θα είχε ως άμεσο αποτέλεσμα την κατάργηση του αντικειμένου για το οποίο διαμαρτύρεται κανείς. Όσο η διαμαρτυρία υπάρχει στο ίδιο ύψος με την κατανάλωση, μεταβάλλεται όχι απλά σε συντηρητικό της, αλλά την αυξάνει γεωμετρικά. Δεν υπάρχουν στην τηλεόραση ούτε φιλεύσπλαγχνοι ούτε ιδεολόγοι ώστε να επιμένουν να προσφέρουν κάτι που δεν το χρειάζεται κανείς. Τα σκουπίδια έχουν ως προϋπόθεση τον σκουπιδοτενεκέ, δεν μπορούν να υπάρξουν για μεγάλο χρονικό διάστημα αιωρούμενα. Αν δεν καταναλωθούν, θα επιστρέψουν ως αζήτητα, με συνέπεια να μην υπάρξει ενδιαφέρον για την ανανέωση και την ανακύκλωσή τους.

Tο δυστύχημα είναι ότι τη ζημιά δεν την προκαλεί ένα σύνολο ανθρώπων, την προκαλεί ένας και μόνον άνθρωπος: αυτός που με το να παρακολουθεί και να καταναλώνει τα σκουπίδια, φαντάζεται πως δεν θα άλλαζε τίποτε αν σταματούσε να το κάνει. Αυτός που όταν ψηφίζει θεωρεί απολύτως υπεύθυνο τον εαυτό του ως μονάδα για την εκλογή ενός κόμματος, αλλά τον θεωρεί τελείως ανεύθυνο για το αν καταργηθούν ή όχι τα σκουπίδια στην τηλεόραση με την παραίτησή του ή όχι από το να τα καταναλώνει. Το ερώτημα που προκύπτει είναι άλλο: πώς γίνεται όταν πρόκειται κανείς με την ψήφο του να τιμωρήσει και να εκδικηθεί, να λογαριάζει τον εαυτό του ικανό να το πραγματοποιήσει, ενώ όταν τιμωρεί και εκδικείται τον εαυτό του με το να καταναλώνει τα σκουπίδια, να δηλώνει αμήχανος και άπραγος να επιχειρήσει οτιδήποτε άλλο. Πώς γίνεται να μην αντιλαμβάνεται κανείς ότι αν ήταν δυνατόν να αντικαταστήσουμε την αναξιόπιστη πλέον παγκοσμίως διαμαρτυρία (με τον τρόπο τουλάχιστον που εκδηλώνεται) με τη βουβή ατομική περιφρόνηση και απαξίωση, τα αποτελέσματα θα ήταν τόσο θεαματικά όσο καμιά οργανωμένη διαδήλωση δεν θα μπορούσε να προκαλέσει.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η λέξη».