Πόσο μας χρησιμεύουν τα συμπλέγματα

ΟΤΑΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ «Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΧΩΡΙΣ
ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ» ΤΟΥ ΜΟΥΖΙΛ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ,
ΚΑΠΟΥ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ ΄60
ΑΝ ΔΕΝ ΚΑΝΩ ΛΑΘΟΣ, ΠΡΟΚΛΗΘΗΚΕ Ο
ΣΧΕΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΣΑΛΟΣ
Το έργο του Αυστριακού ήδη από την εποχή εκείνη το είχε περιβάλει η φήμη ενός από τα πιο ιδιόμορφα, αν όχι ιδιότροπα έργα του εικοστού αιώνα. Και σε μια λογοτεχνική αυλή, όπως η παρισινή, την οποία πάντα γοήτευαν οι παραξενιές και οι ιδιοτροπίες των λογοτεχνών, δεν ήταν δυνατόν να περάσει απαρατήρητο. Η γαλλική μετάφραση έφερε και την υπογραφή του Φιλίπ Ζακοτέ, ποιητή και μεταφραστή, εκτός των άλλων της ομηρικής Οδύσσειας.

Τη φήμη του βιβλίου την επιβεβαίωσε και η πλούσια αρθρογραφία που συνόδευσε την έκδοσή του. Παρ΄ όλα αυτά χρειάστηκαν να περάσουν δύο ολόκληρα χρόνια για να φτάσει στα γραφεία του εκδοτικού οίκου Seuil η επιστολή ενός αναγνώστη ο οποίος διαμαρτυρόταν γιατί έλειπε από την έκδοση ένα ολόκληρο τυπογραφικό, αυτό που περιείχε το 15ο κεφάλαιο. Στη βιβλιοδεσία είχε παραλειφθεί, με αποτέλεσμα το κείμενο να περνάει απευθείας από το 14ο στο 16ο κεφάλαιο. Η αρχική εντύπωση των εκδοτών πως επρόκειτο για κακέκτυπο διαψεύσθηκε μετά τον σχετικό έλεγχο. Από ολόκληρη την έκδοση του Ανθρώπου χωρίς ιδιότητες έλειπε ένα ολόκληρο τυπογραφικό, ένα ολόκληρο κεφάλαιο χωρίς να το πάρει είδηση κανείς από όσους, επί δύο χρόνια, διάβασαν, ή ισχυρίζονταν πως διάβασαν το έργο.

Το γεγονός μου το μετέφερε τις προάλλες ο Πιερ Ιβ Πετιγιόν, κριτικός στη Μοντ σήμερα, και την εποχή της έκδοσης του Μούζιλ, αναγνώστης στο Seuil. Προσπάθησε να με καθησυχάσει όταν του εξομολογήθηκα πως Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες γεννάει μέσα μου τις χειρότερες λογοτεχνικές ενοχές. Έχω αποπειραθεί τουλάχιστον τρεις φορές ώς σήμερα να το διαβάσω και το έχω εγκαταλείψει άλλες τόσες, πολύ πριν φτάσω στο επίμαχο 15ο κεφάλαιο.

Προφανώς δεν είμαι ο μόνος.

Ας αφήσουμε κατά μέρος τις κοσμικότητες, τα μάλλον δυσοίωνα συμπεράσματα για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι λογοτεχνικές δημοκρατίες, στην Ελλάδα, στη Γαλλία ή αλλού. Ας παραβλέψουμε τη μικρή αυτή λεπτομέρεια της συμπεριφοράς που εξισώνει την ανάγνωση με όλες τις υπόλοιπες κοινωνικές δραστηριότητες, μιας που και στη λογοτεχνία η γυναίκα του Καίσαρα δεν χρειάζεται να πλήττει παραμένοντας πιστή. Μπορεί να διασκεδάζει όσο θέλει με τις απιστίες της αρκεί να δίνει την εντύπωση πως είναι πιστή.

Ας μην μπούμε καν στον κόπο να καταμετρήσουμε τις απώλειες. Πόσοι από όσους ισχυρίζονται πως έχουν διαβάσει ολόκληρο τον Οδυσσέα του Τζόις λένε αλήθεια; Το Finnegan΄s Wake; Ελάτε τώρα, θυμάστε εκείνο το τυπογραφικό λάθος στη σελίδα 353; Το είδε ο Τζόις στην πρώτη έκδοση, του άρεσε και αποφάσισε να το αφήσει έτσι.

Μπορεί και να μην έχει τόση σημασία θα μου πείτε. Πόσοι άνθρωποι σήμερα στον κόσμο, των κλασικών φιλολόγων συμπεριλαμβανομένων, έχουν διαβάσει ολόκληρη την Οδύσσεια; Φαντάζομαι, αν κάνει κανείς τον κόπο να τους μετρήσει, ο αριθμός που θα προκύψει θα είναι απελπιστικά μικρός.

Όμως, ευτυχώς, σε αντίθεση με τα πολιτικά πράγματα, τα λογοτεχνικά δεν τα έκριναν ποτέ οι πλειοψηφίες.

Νομίζω όμως πως πέρα από την ανεκδοτολογική αξία αυτής της ιστορίας, και πέρα από τις λογοτεχνικές κοσμικότητες και την ανειλικρίνεια που επισύρουν, εκείνο που εν τέλει μετράει περισσότερο είναι το αίσθημα της ενοχής. Το γεγονός δηλαδή ότι υπάρχουν ακόμη και σήμερα έργα που αποδεικνύονται ισχυρότερα από το γούστο του αναγνώστη ο οποίος διαλέγει να τα διαβάσει ή να μην τα διαβάσει. Το γεγονός ότι υπάρχουν έργα που επιβάλλουν το μέγεθός τους αδιαφορώντας για το γούστο το δικό μου ή το δικό σου, ότι υπάρχουν έργα που δεν υπόκεινται στην κρίση του «μου αρέσει» ή «δεν μου αρέσει».

Εξηγούμαι. Δικαιούσαι να πεις ότι προτιμάς τον Μπαλζάκ από τον Σταντάλ, ή τον Μέλβιλ από τον Τολστόι. Αν όμως πεις ότι ο Τολστόι δεν αξίζει τίποτε γιατί προσπάθησες να τον διαβάσεις αλλά τον άφησες γιατί δεν σου άρεσε, τότε δεν ξέρεις τι λες. Αν δεν σου αρέσει ο Παρθενώνας το πρόβλημα το έχεις εσύ δεν το έχει ο Παρθενώνας.