Ηττημένοι θριαμβευτές  

Ηγερμανική έχει μια έγκλιση που λείπει από τις περισσότερες σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες: τη λεγόμενη «πρώτη υποτακτική» (Κonjunktiv Ι). Αποδίδει με σαφήνεια και ένα ιδιαίτερο χρώμα τον πλάγιο λόγο. Μιλάει κάποιος και λέει το ένα και το άλλο, η χρήση όμως αυτής της έγκλισης υποδηλώνει διαρκώς ένα «ισχυρίζεται ότι». ΄Ενας, δηλαδή, που μεταφέρει αυτολεξεί σε πρώτη υποτακτική τα λόγια εκείνου δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για την ειλικρίνεια ή την ορθότητά τους.

Η χρήση της πρώτης υποτακτικής είναι το κύριο τέχνασμα με το οποίο ο 32χρονος σήμερα Ντάνιελ Κέλμαν, από τα τρομερά παιδιά της σύγχρονης γερμανικής λογοτεχνίας, παίρνει αποστάσεις από τους δύο ήρωες του μυθιστορήματός του: τον φυσιοδίφη και εξερευνητή Αλεξάντερ φον Χούμπολτ (1769- 1859) από τη μια, τον μαθηματικό και αστρονόμο Καρλ Φρήντριχ Γκάους (1777- 1855) από την άλλη. Και οι δύο ήταν χαρακτηριστικά τέκνα του 18ου αιώνα, του αιώνα του ορθού λόγου, της μέτρησης, της ταξινόμησης και της ακράδαντης πίστης στην πρόοδο. Ο πρώτος έζησε απίστευτες περιπέτειες στη Νότια Αμερική, καταγράφοντας και μετρώντας με σχολαστική, αν όχι υποχονδριακή ακρίβεια τα πάντα. Ο δεύτερος δεν ταξίδεψε ποτέ πέρα από τα όρια της βόρειας Γερμανίας, αλλά αφοσιώθηκε σ΄ ένα ακόμη πιο φιλόδοξο εγχείρημα: τη μέτρηση του σύμπαντος.

Ο Κέλμαν αφηγείται με φαινο μενικά ουδέτερο τρόπο (πρώτη υποτακτική στα διαλογικά κομμάτια, συστηματική αποφυγή σχολίων και ενδοσκοπήσεων), στην πραγματικότητα όμως με αδιόρατη, έμμεσα κριτική συμπάθεια την παράλληλη ιστορία τους, την ιδεατή συνομιλία τους, αλλά και την πραγματική ασυνεννοησία τους, όταν θα συναντιούνταν επιτέλους στο Βερολίνο προς το γέρμα της ζωής τους. Και οι δύο ήταν ιδεοληπτικοί, αλλά χαλκέντεροι και δημιουργικοί. Και οι δύο αγαπούσαν με πάθος αυτό που έκαναν, και το έκαναν πολύ καλά, αλλά δεν γνώρισαν την ευτυχία, την πλήρωση. Πάσκισαν να ξεκλειδώσουν τα μυστικά του φυσικού κόσμου, αλλά αγνόησαν τα μυστικά του εσωτερικού κόσμου τους.

Ο Χούμπολτ, πιθανότατα λόγω της ανομολόγητης ομοφυλοφιλίας του, βρισκόταν σε συνεχή φυγή από τον εαυτό του. Ο Γκάους, εγκεφαλικός και ανίκανος να εκφραστεί συναισθηματικά, υπέφερε παθητικά μέσα σ΄ ένα μίζερο οικογενειακό περιβάλλον. Από τους δύο, ωστόσο, αυτός ήταν που θα αμφέβαλλε ολοένα περισσότερο για τη σημασία της δουλειάς του και θα προαισθανόταν την έλευση ενός μέλλοντος που οι ανακαλύψεις του δεν θα είχαν κάνει καλύτερο. Και των δύο τα στερνά ήταν ένα ειρωνικό σχόλιο για τα κατορθώματά τους και τις ιδέες τους. Ο ταξιδευτής του σύμπαντος σκόνταφτε απροετοίμαστος στα εμπόδια ενδογερμανικών συνόρων, για να διανύσει τη μικρή απόσταση από την πατρίδα του, το Μπράουνσβαϊγκ, ώς το Βερολίνο. Ο κατακτητής του Ορενόκου και των κορυφών του Τσιμποράσο εμποδιζόταν ευγενικά, αλλά ανυποχώρητα από τους τσαρικούς αξιωματούχους που τον συνόδευαν να παρατηρήσει όσα ήθελε στο τελευταίο εξερευνητικό ταξίδι του, στην ασιατική Ρωσία. Η πολιτική, απούσα από τον διανοητικό ορίζοντα και των δύο, διαμόρφωνε ερήμην τους τον κόσμο. Η εποχή τους, η εποχή της πίστης στην απελευθερωτι- κή δύναμη του ορθού λόγου, είχε παρέλθει.

Η μέτρηση του κόσμου έχει ενδια φέρουσες αναλογίες με το μυθιστόρημα του Τόμας Πύντσον Μέισον και Ντίξον, από το 1997. Κι εκεί πρωταγωνιστούν δύο επιστήμονες του 18ου αιώνα (επίσης υπαρκτά πρόσωπα), δύο ΄Αγγλοι που χωρομετρούν τις σημερινές βορειανατολικές πολιτείες των ΗΠΑ. Κι εκεί το ορθολογικό πνεύμα των δύο ηρώων υφίσταται προκλήσεις με τη μορφή παραφυσικών ή υπερβατικών επεισοδίων (στο βιβλίο του Κέλμαν αυτό συμβαίνει κατά το ταξίδι του Χούμπολτ στη Νότια Αμερική). Αλλά στο μυθιστόρημα του Πύντσον η αιχμή- αν μπορεί να έχει αιχμή ένα μυθιστόρημα αυτού του συγγραφέα- είναι η αμφισβήτηση της ίδιας της ιδέας της ιστορικής αλήθειας, αφού τις περιπέτειες των δύο χωρομετρών τις διηγείται από απόστα-

Ντάνιελ Κέλμαν

Η ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΜΤΦ. ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΣΜΑΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ, 2007, ΣΕΛ. 300, ΤΙΜΗ: 15 #

ση μερικών δεκαετιών ένας ιερωμένος, παραλλάζοντάς τες ανάλογα με τους ακροατές του. Πρόκειται για τυπικά μεταμοντέρνο μυθιστόρημα. Ενώ εκείνο που είναι μεταμοντέρνο στον Κέλμαν είναι μόνο το χαρακτηριστικό μείγμα νοσταλγίας και σκεπτικισμού για την εποχή των «μεγάλων αφηγήσεων». Κατά τα άλλα, ο νεαρός Γερμανός συγγραφέας ενδιαφέρεται κυρίως για την αντίθεση ανάμεσα στο τιτάνιο έργο και τη στερημένη προσωπική ζωή των δύο ηρώων του, αντίθεση εξαιτίας της οποίας οι δύο θριαμβευτές της επιστήμης θα καταλήξουν στη μελαγχολία και την απογοήτευση.

Η ελληνική μετάφραση είναι πολύ καλή. Ο μεταφραστής δεν κατάφερε, βέβαια, να λύσει το πρόβλημα της πρώτης υποτακτικής. Φράσεις όπως «Τώρα πια το πήρε απόφαση, είπε ο Γκάους» (αναφερόμενος στον εαυτό του) ξενίζουν αρκετά. Όταν μάλιστα, όπως συμβαίνει συχνά, ο λόγος ενός χαρακτήρα απλώνεται σε περισσότερες προτάσεις και το «είπε» δεν μπορεί βέβαια να επαναλαμβάνεται ολοένα, ο ευθύς (στα ελληνικά) τριτοπρόσωπος λόγος προκαλεί πότε πότε σύγχυση. Αλλά πρόκειται ομολογουμένως για ένα μεταφραστικό πρόβλημα που μάλλον δεν μπορεί να λυθεί χωρίς αβαρίες.