Παιχνίδια Αράβων δικτατόρων

Η παράσταση «Ριχάρδος Γ΄ – Μια αραβική τραγωδία» ταξιδεύει από το Στράτφορντ (του Σαίξπηρ)
στην Αθήνα και μαζί της ο σκηνοθέτης Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ
Όταν ένα σημαντικό ιστορικό έργο μεταφέρεται στη σκηνή, οφείλει να αντανακλά τον χρόνο και τον χώρο στον οποίο ανεβαίνει. Η αρχή αυτή ενταγμένη σ΄ ένα τεχνολογικό πλαίσιο χαρακτηρίζει την παράσταση «Ριχάρδος Γ΄- Μια αραβική τραγωδία».

Ο 34χρονος Βρετανο-Κουβεϊτιανός Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ, διασκευάζοντας και σκηνοθετώντας τον «Ριχάρδο» σηκώνει τον καθρέφτη του Σαίξπηρ για να δούμε το αρχετυπικό παρόν της Αραβίας, όπου το τραγικό παρελθόν αναπόφευκτα αντανακλά ένα οδυνηρό μέλλον.

Ο πιο συχνός χαρακτηρισμός για την παράστασή σας ήταν «ένα έργο για τον Σαντάμ Χουσεΐν»…

ΙΝFΟ

Στις 21 και 22 Μαΐου στο «Παλλάς» (Βουκουρεστίου 3, τηλ. 210-32.31.000). Εισιτήρια: 20- 80 ευρώ.

Πράγμα που είναι τελείως λάθος. Μπορεί να βολεύει σαν περιγραφή, αλλά δεν αποδίδει την πραγματικότητα. Το τελευταίο πράγμα που ήθελα απ΄ το έργο ήταν να απλοποιήσω την υπόθεση έτσι ώστε στο επίκεντρο να βρίσκεται ένα συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο. Είναι τόσο μάταιο να προϊδεάζεις τους θεατές για το τι θα δουν.

Παρ΄ όλα αυτά, υπάρχει σαφής ομοιότητα του κεντρικού χαρακτήρα, ενός δικτάτορα, με τον πρώην μονάρχη του Ιράκ…

Σαφώς. Κι αν θέλετε, η ομοιότητα έγκειται περισσότερο στα ιστορικά αίτια που γεννούν τέτοιες προσωπικότητες, όπως ο Ριχάρδος ή ο Σαντάμ. Δεν ξέρω μάλιστα ακόμη αν αυτά τα αίτια δικαιολογούν τις πράξεις αυτών των ανθρώπων.

Δεν έχετε δηλαδή απάντηση αν ο Ριχάρδος ή ο Σαντάμ είναι δημιουργήματα της εποχής τους. Ο Ριχάρδος Γ΄ είναι ένα σύμβολο της τυραννίας, αλλά παράλληλα και μια εξήγηση για το πώς οι διεφθαρμένοι θεσμοί μιας κοινωνίας οδηγούν σε τυραννικά καθεστώτα. Και τι εννοώ με τους θεσμούς: τα media, την Εκκλησία, την εκπαίδευση κ.ά. Το σαιξπηρικό κείμενο από μόνο του μας παρουσιάζει τον Ριχάρδο ως δημιούργημα μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου. Ανήκει στον κύκλο του Ερρίκου ΣΤ΄ και κατά μία έννοια αποτελεί το τελευταίο επεισόδιό του. Ήταν πολύ σημαντικό για μένα να προσεγγίσω το κείμενο μέσω αυτής της ιστορικής ανάλυσης. Κατ΄ αυτήν την έννοια, ο Ριχάρδος και κάθε Ριχάρδος, είτε λέγεται Χίτλερ είτε Στάλιν, είναι δημιουργήματα της κοινωνίας που τους γέννησε. Αυτό όμως δεν δικαιολογεί τις ηθικές ευθύνες που φέρουν ως άτομα.

Ο κόσμος του Σαίξπηρ, με το μείγμα αυταρχισμού, απάτης, συνωμοσιών και φεουδαρχίας, απηχεί τον σημερινό αραβικό κόσμο;

Απολύτως. Απηχεί τις κοινωνικές δομές, την ολιγαρχική διακυβέρνηση, το ζήτημα κράτους- πολίτη, τη θρησκεία. Όλα αυτά τα μεγάλα ζητήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο αραβικός κόσμος είναι ερωτήματα του Σαίξπηρ. Κι αυτός είναι ένας από τους λόγους που θεωρώ τον Σαίξπηρ τόσο συναρπαστικό σήμερα. Είναι ένα όχημα που μας βοηθάει στη δουλειά μας, καθώς εξερευνούμε δηλαδή τον κόσμο του θεάτρου.

Έχετε μεταφέρει τη δράση του έργου στη σημερινή Μέση Ανατολή. Πόσο καλά γνωρίζετε αυτόν τον κόσμο;

Εκείνο που γνωρίζω πολύ καλά είναι ότι ο κόσμος αυτός αποτελείται από 220 εκατομμύρια ανθρώπους, αν δεν κάνω λάθος. Άρα, από 220 εκατομμύρια διαφορετικές ταυτότητες. Αν με το έργο μου καταφέρνω να φωτίσω ορισμένα στοιχεία αυτού του κόσμου, τότε θα έχω καταφέρει κάτι. Γιατί το κράτος όπου εκτυλίσσεται το έργο δεν έχει όνομα;

Επειδή δεν ήθελα να συνδεθεί μόνο με μια συγκεκριμένη περιοχή, αλλά να έχει παγκόσμιες αναφορές. Ο χώρος εύκολα αναγνωρίζεται, είναι μια χώρα κάπου στην Αραβική Χερσόνησο. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η δύναμη της παράστασης πρέπει να περιοριστεί εκεί. Απ΄ τη στιγμή που επέλεξα να διασκευάσω μια ιστορία του Σαίξπηρ ήθελα οι αναφορές να είναι ανοιχτές στο ευρύ ακροατήριο. Κι αυτό το δικαίωμα το δίνει η συνέχεια του ίδιου του έργου, το γεγονός δηλαδή ότι μας αφορά όλους. Στο πρόγραμμα τονίζεται η χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας.

Η τεχνολογία είναι χρήσιμη, επειδή βοηθάει το κείμενο να “αναπνεύσει” και να φτάσει σε ένα μεγαλύτερο ακροατήριο. Πέντε από τους μουσικούς παίζουν παραδοσιακά όργανα, για παράδειγμα, αλλά υπάρχει κι ένας που δημιουργεί ηλεκτρονικά ηχοτοπία.


«Ήθελα να υπάρχει αμφισημία»

Η παράσταση δίνει λύσεις στα κακώς κείμενα στη Μέση Ανατολή;

Εντελώς το αντίθετο. Ένα από τα βασικά στοιχεία του έργου είναι η αμφισημία του. Θέλω να δημιουργείται αυτή η αίσθηση, επειδή η αμφισημία είναι το άλλο πρόσωπο της αναζήτησης και της πρόκλησης. Δεν έχω έτοιμες απαντήσεις και δεν θέλω να κουβαλήσω καμία ευθύνη γι΄ αυτές. Το θέατρο κανονικά δεν έχει αυτό τον ρόλο. Αντιθέτως πρέπει συνεχώς να θέτει ερωτήματα που να ικανοποιούν το μυαλό και την ψυχή. Πιθανώς να μην ικανοποιούν όσους έχουν προκαταλήψεις, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία που δεν μας αφορά…

Υπάρχουν κοινωνίες πιο ανοιχτές στην ανάγνωση τέτοιων έργων;

Δεν πιστεύω ότι κάποιος πολιτισμός έχει το copyright στην αμφισημία και τον φιλελευθερισμό. Η ίδια η παράσταση “ξαναδιαβάζει” ένα εμβληματικό κείμενο της δυτικής λογοτεχνίας, που κανονικά θα έπρεπε να έχει αποκλειστικό copyright πάνω του. Τις ίδιες έννοιες, όμως, τις βρίσκουμε και στην αραβική ποίηση.