Εντυπωσιακή μεταστροφή

«Δεν είχε καθόλου άδικο η τότε κυβέρνηση (δικτατορία Μεταξά) να απαγορεύσει την έκδοση της “Πάπισσας Ιωάννας” από τον “Σύλλογο των Ωφελίμων Βιβλίων”», έγραψε σε επιφυλλίδα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, στα «Αθηναϊκά Νέα» στις 11 Αυγούστου 1941.

Κι όμως ο συγγραφέας της «Κοντέσας Βαλέραινας» ήταν ο πρώτος, το 1904, ανάμεσα στους Έλληνες κριτικούς που αναγνώρισε τη μοναδικότητα του ροΐδειου ύφους και μάλιστα ειδικά στην «Πάπισσα Ιωάννα», το έβρισκε «τόσο περίτεχνον όσο σχεδόν και στα τελευταία “Συριανά Διηγήματα”». Εξάλλου ήταν πάλι ο πρώτος, το 1902, που έγραφε: «Αλήθεια, τι ιδιόρρυθμος, τι καινοτόμος και βαθύς ποιητής ο κ. Καβάφης».

Εντύπωση προκαλεί μια τέτοια μεταστροφή του Γρ. Ξενόπουλου. Δεν δικαιολόγησε απλώς την απαγόρευση του δημοφιλούς και πολυμεταφρασμένου μυθιστορήματος του Ροΐδη, αλλά κατέταξε το βιβλίο στο χειρότερο είδος της αισχρογραφίας και το χαρακτήρισε αντιθρησκευτικό- ή μάλλον αντιχριστιανικό. Θεώρησε ότι δεν έχει «θετική δημιουργική αξία», δεν είναι παρά μια τραβηγμένη καρικατούρα και είναι σχεδόν «λογοκλοπικό». Αλλά τα βάσανα των έργων του σπινθηροβόλου Συριανού φαίνεται πως δεν έχουν τελειωμό, αν κρίνουμε από την τελευταία παρουσίαση κειμένων που αποδίδονται στον Ροΐδη, ενώ αμφισβητείται βάσιμα η πατρότητά τους.

Γ.Ζ.