Η ειρωνική ματιά

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΕΥΣΤΟΧΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
«ΣΑΡΑ» ΤΟΥ ΣΕΛΙΝΓΚ ΠΟΥ ΣΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΕΠΑΣΤΑ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣΕ Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ «ΑΜΟΡΕ» ΘΕΤΕΙ ΕΠΙ ΤΑΠΗΤΟΣ ΤΟ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (ΕΝΤΟΝΟΤΑΤΟ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ) ΤΩΝ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΔΙΑΣΚΕΥΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΡΙΩΝ ΤΟΥΣ
Μου έχει δοθεί πολύ συχνά η ευκαιρία να συζητήσω σ΄ αυτήν εδώ τη σελίδα ή στις κριτικές μου αυτόν τον νέο τρόπο που στις μέρες μας φαίνεται να κυριαρχεί, σε σχέση με το παρελθόν. Γιατί βέβαια η διασκευή δεν είναι πρόσφατος τρόπος προσέγγισης ή ερμηνείας παλαιότερων κειμένων. Την οφείλουμε στους Σοφιστές ως μέθοδο και, βέβαια, στον Σωκράτη και στον Ευριπίδη ως δραματουργό. Πρόκειται σαφώς για τη σωκρατική, όπως ονομάστηκε, μέθοδο της ειρωνείας. Η ειρωνεία σήμαινε στην αρχαία της έννοια προσποίηση, κάμωμα. Κάπου εδώ, σήμερα, έχει γίνει η παρεξήγηση, όπου η ειρωνεία έχει καταντήσει να σημαίνει χλεύη, γελοιοποίηση, ανασκολοπισμό, ξεμπρόστιασμα και άλλα ανάλογα δεινά. Η ειρωνεία του Σωκράτη ήταν τρόπος ερμηνείας, μέθοδος διδασκαλίας που είχε ως κύριο γνώρισμα το ξάφνιασμα. Μια λοξή ματιά πάνω στις κοινόχρηστες έννοιες, μια αλλαγή γωνίας φωτισμού ενός θεσμού, μια απροσδόκητη απορία για πράγματα που η κατεστημένη Παιδεία θεωρεί αυτονόητα, ιδού το ειρωνικό «ξεβόλεμα». Όταν ο Διονύσιος Σολωμός στον «Διάλογο» βάζει τον Σοφολογιώτατο που υποστηρίζει την κοραϊκή γλωσσική «καθαρότητα» να ρωτάει τον Ποιητή: «Γνωρίζετε ελληνικά, κύριε;», ο Ποιητής απαντά: «Γνωρίζετε τους Έλληνες, κύριε;», υψηλής λεπτότητας ειρωνεία μετέρχεται με τη μετατόπιση της συζήτησης από το γλωσσικό ιδίωμα στον χρήστη της γλώσσας.

Ο Σωκράτης ανέτρεψε με την ειρωνική του μέθοδο μια ολόκληρη κατεστημένη Λογική γύρω από ιδέες, ήθη, θεσμούς και αξίες. Η ειρωνεία του δεν χλεύαζε τουλάχιστον τον συνομιλητή του, δεν τον ξεγύμνωνε, δεν τον γελοιοποιούσε, τον ξεβόλευε, τον υποχρέωνε σε άμυνα, τον έθετε εν αμφιβόλω, αμφισβητούσε την αυθεντία των ετοιματζίδικων στοχασμών του. Ο Ευριπίδης ήταν φίλος του Σωκράτη, συνομήλικος και συνομιλητής συνάμα των Σοφιστών. Στα έργα της ωριμότητάς του, αφού έχει πλέον απογαλακτιστεί από τον Σοφοκλή (αν και οφείλω να πω ότι ο μέγας Σοφοκλής στον «Οιδίποδα στον Κολωνό» και στον «Φιλοκτήτη» και μορφολογικά και ιδεολογικά προσλαμβάνει δημιουργικά και τη σοφιστική και τη δραματουργική αίρεση του Ευριπίδη) εισηγείται μια τελείως ειρωνική προσέγγιση και των κοινόχρηστων μύθων και της παγιωμένης τυπολογίας των δραματικών προσώπων. Ο καταθλιπτικός Ορέστης ή ο επιληπτικός Ορέστης ή ο Ορέστης ύπουλος ιερόσυλος δολοφόνος στην «Ανδρομάχη» ανατρέπουν πλήρως τη χαρακτηρολογική παράδοση. Για να μην αναφερθώ στον φαυλεπίφαυλο Μενέλαο και στην αηδιασμένη από τους πλιατσικολόγους Ιφιγένεια στην Αυλίδα, τον μαινόμενο παιδοκτόνο Ηρακλή, την άσπιλη Ελένη στην Αίγυπτο (που ανατρέπει άρδην την αισχυλική της εικόνα, ακολουθώντας το εγκώμιό της από τον Γοργία), τον εγωτικό Ετεοκλή των «Φοινισσών» (που ανατρέπει τον νηφάλιο αισχυλικό ηγέτη-θυσιαζόμενο των «Επτά»).

Ο Ευριπίδης διασκευάζει τους κοινόχρηστους μύθους, αιφνιδιάζοντας το κοινό του. Είναι γνωστή η ανατροπή του μύθου της Μήδειας σε σχέση με την επικρατούσα παράδοση στην Κόρινθο. Ο Ευριπίδης ειρωνεύεται την απόφαση των Ερινύων για την αθώωση του

Η μετατόπιση ενός έργου μέσα στον χρόνο δεν είναι χωρίς κινδύνους

Ορέστη στον Άρειο Πάγο, ειρωνεύεται τον Αχιλλέα στην Αυλίδα, ένα δειλό ανθρωπάκι που τρέμει τους Μυρμιδόνες (ανατρέποντας την ιλιαδική του ψυχοδομή). Δανείζεται την πλοκή της Κυκλώπειας Ραψωδίας της «Οδύσσειας» στον «Κύκλωπά» του και με ειρωνικό άψογο χειρισμό αντιπαραθέτει επιχειρήματα πρώιμης κοινωνικής ανθρωπολογίας ανάμεσα στον πρωτόγονο βίο και τον «πολιτισμένο», τον ενστικτώδη υλόφρονα και τον λογικό συμβολικό, το φύσει και θέσει Δίκαιον. Τα περισσότερα δράματα του Ευριπίδη είναι τολμηρές διασκευές γνωστών μύθων.

Ακόμη και οι «Βάκχες» του είναι μια μεγαλοφυής ειρωνική προσέγγιση παλαιότερων διονυσιακών υποθέσεων των άλλων τραγικών.

Δεν θέλω να εξαντλήσω το θέμα ιστορικά. Αλλά τι άλλο από ειρωνική διάθεση δεν κρύβει η προέκταση που τολμάει ο Γκαίτε στον μεσαιωνικό θρύλο του «Φάουστ» όταν στον «Δεύτερο Φάουστ» παντρεύει τον Φάουστ με την Ωραία Ελένη (γάμος της Κλασικής Ελλάδος με τη χριστιανική μεσαιωνική Ευρώπη) κι όταν ο καρπός του έρωτά τους, ο Ευφορίων, αποδεικνύεται θνησιγενής!!

Ειρωνικές είναι οι διασκευές του αρχαίου μύθου του Αμφιτρύωνα και από τον Πλαύτο και από τον Μολιέρο και από τον Κλάιστ και από τον Ζιρωντού. Ειρωνικά διασκεύασε τον μύθο του Πυγμαλίωνα ο Μπ. Σω κ.τ.λ.

Ο μέγας ειρωνικός σοφιστής των καιρών μας, ο Μπρεχτ, με τη μέθοδο του παραξενίσματος καθιστώντας ανοίκειο ό,τι έως τότε εθεωρείτο οικείο, προχώρησε σε μεγαλοφυείς διασκευές είτε λαϊκών ανατολίτικων θρύλων είτε επιστημονικών βιογραφιών («Γαλιλαίος») είτε έργων γνωστών συγγραφέων, του Κλάπουντ, του Γκότσι, του Σαίξπηρ, του Σίλλερ, του Σοφοκλή, του Γκόρκι, του Χάσεκ, του Γκαίη, του Μάρλοου. Η μετατόπιση ενός έργου μέσα στον χρόνο δεν είναι χωρίς κινδύνους. Αφού δεχτούμε πως κάθε διασκευή, είτε αυτή περιορίζεται στη γλώσσα είτε στο χρονικό διάστημα, το οποίο αλλάζει με γνώμονα την αναλογία είτε τη συμπεριφορά, τα κίνητρα ή τους σκοπούς των ηρώων, είναι πράξη ειρωνική δηλαδή μια λοξή ματιά πάνω στο γνωστό, μια αλλαγή του άξονα αναφοράς, πρέπει να δεχτούμε πως αυτή η ενέργεια έχει όρια και όρους.

Το πράγμα δεν διαφέρει όταν η διασκευή είναι σκηνική και μόνο. Διότι στα χρόνια μας επιχειρήθηκε μια οπτική και υποκριτική μόνο μετατροπία ενός παλαιότερου, κυρίως κλασικού κειμένου. Και έχει συμβεί να δέχεσαι μια χαρά έργα αρχαία, ρωμαϊκά ή αναγεννησιακά σε περιβάλλοντα σύγχρονα και σκευή σημερινή και να απεχθάνεσαι υφολογικά και εικαστικά μουσειακές ερμηνείες. Στον τόπο μας ευδοκίμησαν εντός των ορίων τέτοιες ειρωνικές σκηνοθεσίες. Θυμίζω τον λαϊκότερο «Πλούτο» του Κουν (1957) με ζεϊμπέκικα και γραμμόφωνα με χωνί στα χορικά, τα αλογάκια του Λούνα Παρκ στο «Ημέρωμα της Στρίγγλας» του Σολομού, τις πέντε διαφορετικές ενδυματολογικά και υφολογικά εποχές στους «Επιτρέποντες» του Ευαγγελάτου, την ανδρική μπουλουκτσίδικη «Λυσιστράτη» του ίδιου, τη «Βερενίκη» του Χουβαρδά, τον «Πατέρα» του Κιμούλη.

Με τη «Σάρα» ο Χουβαρδάς έδωσε ένα διπλό μήνυμα: όρων και ορίων. Έδειξε πως εν πρώτοις αν δεν βρεθεί ο αναλογικός κώδικας δεν μπορεί να λειτουργήσει ούτε η ειρωνεία ούτε η πειθώ της. Ο Λέσινγκ έγραψε ένα ρομαντικό αστικό μελόδραμα που όμως εν σπέρματι είναι μια ειρωνική εκδίκηση στο έως τότε θεματολόγιο των δραμάτων όπου οι ιστορίες αφορούσαν βασιλείς, τυράννους και πρίγκιπες. Στη «Σάρα», μια άπραγη Εβραιοπούλα που απάγεται, βιάζεται και ερωτεύεται τον ζιγκολό μικροαπατεώνα απαγωγέα της, ο οποίος όμως μεταμορφώνεται μέσω του έρωτα, ο Λέσινγκ ασκεί μια βαθιά κριτική στα ήθη της εποχής του μέσα στα όρια της ρομαντικής ρητορικής και της εξηρμένης αισθηματολογίας. Ο Χουβαρδάς μετατόπισε τη δράση στο αμερικάνικο Γουέστ, εκεί στην ενδοχώρα των μεθοδιστών, των μορμόνων, των ευαγγελιστών (όλες αυτές οι χριστιανικές αιρέσεις είναι πιο πολύ κοντά στην Παλαιά παρά στην Καινή Διαθήκη) και χωρίς να αλλοιώσει το κείμενο, το «τσίμπησε» υφολογικά με μια σπάνιας ακρίβειας ειρωνική λοξή ματιά. Πώς λειτουργούσε ένα τανγκό ή ένα αργό βαλς αν έβαζες το γραμμόφωνο στις γρήγορες στροφές; Έτσι. Ή πώς λειτουργούσαν ιδωμένες σκηνές στο βίντεο όταν το γύριζες πίσω, βλέποντας εν τάχει τα γνωστά από το τέλος προς την αρχή. Έτσι.