«Ο φόβος χτίζει τον πολιτισμό»

Ο φόβος πρωταγωνίστησε και στα εξήντα και πλέον έργα τέχνης που φιλοτέχνησαν Έλληνες και ξένοι δημιουργοί για την έκθεση της Πινακοθήκης Αβέρωφ (εδώ, έργο του Άγγελου Σκούρτη με άξονα τον εφηβικό φόβο) με θέμα το Σκιάχτρο

«Ο φόβος είναι το πιο άθλιο δωμάτιο του σπιτιού», σύμφωνα μ’ έναν στίχο του
ποιητή Χαφίζ. Κι όπως έδειξε ένα πρωτότυπο συμπόσιο στο Μέτσοβο, με τη
συμμετοχή επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων, κυκλοφορεί παντού και παίρνει
χίλιες μορφές. Ο φόβος μας κάνει δημιουργικούς και μας παραλύει.

«Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός με τη σκέψη και την τέχνη είναι αυτός που
έδειξε τον ασφαλή δρόμο για να αντιμετωπίσουμε τον φόβο. Είναι ένας δρόμος
διαλόγου με αυτό που δεν γνωρίζουμε», επισήμανε στο καταληκτήριο στρογγυλό
τραπέζι για τον «Φόβο στην Αυγή του 21ου αιώνα» η συγγραφέας και καθηγήτρια
Λένα Διβάνη. «Ο κυρίαρχος φόβος είναι για το αλλιώτικο. Το μεγάλο στοίχημα
είναι κατά πόσον μπορούμε να δεχθούμε τον άλλο, τον τριτοκοσμικό, μαζί με την
εκφοβιστική ταυτότητά του. Ο φόβος μπορεί να παραμείνει στο σκοτεινό δωμάτιό
του, αλλά εμείς μπορούμε να πάρουμε τους φίλους μας και να πάμε να καθήσουμε
στο σαλόνι του σπιτού».

Ένα έμπρακτο παράδειγμα αυτής της αγωγής ήταν η διοργάνωση ενός
τρίπτυχου αφιερώματος στον φόβο, που ανέλαβε η Πινακοθήκη Ευάγγελου Αβέρωφ,
του Ιδρύματος Αβέρωφ Τοσίτσα στο Μέτσοβο. Εκεί πρώτα «ομίλησαν» τα έργα εξήντα
και πλέον καλλιτεχνών απ’ όλο τον κόσμο για το «Σκιάχτρο».

Στην κοινή γλωσσικά ρίζα της έννοιας φόβος και εξουσία – θρησκευτική, πολιτική
– η αρχαιολόγος Αγγελική Κοτταρίδη έδειξε μέσα από παραδείγματα της αρχαίας
τέχνης πώς η τρομακτική όψη της μυθικής Γοργόνας, που πέτρωσε όταν είδε στον
καθρέφτη το ίδιο της το πρόσωπο, «εξημερώθηκε» και έγινε ασπίδα (προστατευτική
αιγίδα) στο στέρνο της Αθηνάς.

«Ο φόβος είναι δημιούργημα. Ο εντυπωσιακός πλουραλισμός των απόψεων που
διατυπώνονται βοηθά να συνειδητοποιήσουμε ότι η πραγματικότητα δεν υπάρχει»,
είπε η Λένα Διβάνη. «Τη δομούμε και την αναδομούμε με τη γλώσσα, από τη στιγμή
που γεννιόμαστε. Εκπαιδευόμαστε από τους γονείς, το σχολείο, τον μεγάλο
εκπαιδευτή που είναι η τηλεόραση. Φοβόμαστε τους φοβισμένους, ο
τρομοκρατημένος τρομοκρατεί. Όμως, ο φόβος γεννά πολιτισμό. Είναι η σκανδάλη
για να αποδράσουμε».

Για τις λαϊκές αντιλήψεις, μακριά από την ηρεμία των φιλοσόφων, όπως τις
ανέπτυξαν οι λαογράφοι Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη και ο Ευάγγελος
Καραμανές, η αφοβία, η τόλμη είναι γνώρισμα των ολίγων και ξεχωριστών, ενώ ο
φόβος και ο πανικός ταιριάζει στις γυναίκες, τα παιδιά και τους γέροντες.

Μια από τις αρνητικές συνέπειες του φόβου στον άνθρωπο, ειδικά στα
παιδιά, είναι ότι «δεν του επιτρέπει να γεύεται ουσιαστικά τα συναισθήματά
του, ώστε να τα αξιοποιεί για τον σχεδιασμό του μέλλοντός του» υπογράμμισε ο
παιδοψυχίατρος Πέτρος Πολυχρόνης. «Αντίθετα, παραμερίζει το παρόν για να
φτάσει στο μέλλον – αντί να ζει το σήμερα – με μνήμη θανάτου».

Ο φόβος απέκτησε και νέα χαρακτηριστικά στην «παγκοσιοποίηση». H
δημιουργικότητά του ενεργοποιήθηκε προς τη δημιουργία μιας μεγιστοποιημένης
εικονικής πραγματικότητας ανεξέλεγκτων φόβων, τρομοκρατίας, κινδύνων που με τη
σειρά τους δημιουργούν φοβισμένους ανθρώπους, δηλαδή ανθρώπους που δεν
σκέφτονται. Δεν υπάρχει αντίδραση; «Ήδη η κινηματογραφική βιομηχανία του
Χόλιγουντ αντιμετωπίζει πτώση εσόδων 6%. Στις αρχές του 21ου αιώνα, γινόμαστε
μάρτυρες μιας μετακίνησης από τα μέσα επικοινωνίας. Πολλοί άνθρωποι παράγουν
τα δικά τους, σύντομα μίντια και τα βάζουν σε κυκλοφορία στο Διαδίκτυο. Μικρές
ταινίες, ιστορίες, ημερολόγια, μπλογκς ανοίγουν νέους δρόμους επικοινωνίας»
παρατήρησε ο καθηγητής της επικοινωνίας Νίκολας Χέφνερ.

Στα όρια της ηδονής

H διέγερση που προκαλεί στον άνθρωπο ο φόβος γι’ αυτό που πρόκειται να
συμβεί προσεγγίζει το αίσθημα ηδονής. Μέσα στον 20ό αιώνα, όπως τόνισε ο
καθηγητής της επικοινωνίας Νίκολας Χέφνερ, αυτή η ηδονή πέρασε από το παραμύθι
στη λογοτεχνία, κι απ’ αυτήν στον κινηματογράφο. Αυτή την ηδονή του φόβου
διατύπωσε ο μετρ του θρίλερ Άλφρεντ Χίτσκοκ: «Μπροστά στον κίνδυνο, η αγωνία,
ο φόβος και το γέλιο είναι σαν το ίδιο πράγμα».