H απόλυτη πολιτική ταινία

Πρώτη αντίδραση «δεν καταλαβαίνω τίποτα». Δεύτερη, «ποιος ο καλός και ποιος ο
κακός;». Τρίτη: «Ενδιαφέρον αλλά μπερδεμένο». Προλαβαίνω παρεξηγήσεις και
εξηγώ: H απαράβατη αρχή μιας αλλιώτικης, και στη βάση, «πολιτικής» ταινίας με
συνειδητοποιημένο «χαρακτήρα» είναι η διαφορετικότητα στη γραφή της. Δηλαδή
πάω κόντρα στα συνηθισμένα όχι μόνο με το «θέμα», αλλά και την ανάποδη
διαχείριση της ιστορίας. Επομένως νέα ήθη, νέα (επί της ουσίας)
κινηματογραφική δημιουργία, άρα νέα ματιά. Που πάει να πει, απαιτητικός με τον
εαυτό του ο σεναριογράφος και σκηνοθέτης Στίβεν Γκέιγκαν, απαιτητικοί με τα
κριτήριά τους και οι θεατές. Νέο σινεμά, νέοι, αναβαπτισμένοι, θεατές!

Δύο οι κατηγορίες «ανάποδων» – αισθητικά -ταινιών. H πρώτη είναι η
φορμαλιστική. Ασχολούμαι, επεξεργάζομαι τα εκφραστικά μου εργαλεία και
επιδίδομαι σε ασκήσεις ύφους αδιαφορώντας για τη σεναριακή ουσία. Όπως οι
βιρτουόζοι των γηπέδων που βάζουν κάτω την μπάλα, κάνουν πιρουέτες, ξεσηκώνουν
τις κερκίδες, αλλά σπανίως βλέπουν δίκτυα. Το δικό τους αυτοί, αδιαφορώντας
για το αποτέλεσμα. H δεύτερη κατηγορία προκύπτει από σοβαρούς
κινηματογραφιστές που η πλοκή της ιστορίας τούς σπρώχνει και τους οδηγεί σε
διαφορετικά αισθητικά μονοπάτια. Διαλεκτική περιεχομένου και αισθητικής.
Στοιχειώδες. Τέτοια περίπτωση είναι η «Syriana»!

Τρία είναι τα διαφορετικά «δεδομένα» που ενοχλούν, μπερδεύουν και κουράζουν
τον θεατή. Πρώτον, η διαρκής γεωγραφική μετακίνηση της ίντριγκας. Από
Ουάσιγκτον στην Ελβετία, από Ελβετία στη Βηρυτό, από Λίβανο σε κάποια αραβική
έρημο, ύστερα πάλι Ουάσιγκτον κ.ο.κ. Τώρα πού βρίσκεται ο Κλούνι (ας πούμε)
στο ορμητήριο της CIA ή σε ξενοδοχείο πέντε αστέρων της Σαουδικής Αραβίας; Το
δεύτερο μπέρδεμα προκαλείται από τις διαφορετικές, πολυπληθείς και ετερόκλητες
ομάδες προσώπων. Είναι αδύνατον, ακόμα και για τους επαΐοντες, να αφομοιωθούν
σε κλάσματα δευτερολέπτων οι «ταυτότητες» δεκάδων προσώπων που μπαινοβγαίνουν
στη σκηνή με ρυθμούς καταιγιστικούς. Τι δουλειά κάνει ο Ματ Ντέιμον; Ποιος
είναι αυτός ο Άραβας πρίγκιπας; Ποιο ακριβώς είναι το επάγγελμα του Κρίστοφερ
Πλάμερ; Και γιατί ο σκηνοθέτης δεν εξηγεί τον ρόλο του Ουίλιαμ Χαρτ; Το τρίτο
και τελευταίο μπέρδεμα έχει να κάνει με το γκρέμισμα των ανταγωνιστικών,
εχθρικών πόλων Καλού – Κακού. Γίνεται αμερικανική ταινία χωρίς καουμπόηδες και
Ινδιάνους; Γίνεται, λέει ο Στίβεν Γκέιγκαν. Γιατί κάθε σταγόνα μαύρου χρυσού
είναι βαμμένη με αίμα!

«Syriana» – Τζορτζ Κλούνι: το μαύρο είναι όμορφο αλλά θανατερό!

Ας αρχίσουμε από το τέλος. Γιατί χωρίς καλούς και κακούς; Γιατί ο Άραβας
εργάτης που απολύεται από πετρελαιοπηγή κινεζικών συμφερόντων και που στη
συνέχεια, μέσα στην απελπισία του, στρατολογείται σε φανατική οργάνωση τύπου
Μπιν Λάντεν, από τη μια είναι δυστυχής (άρα καλός) και από την άλλη
τρομοκράτης (άρα κακός). Οι συνθήκες διαμορφώνουν, μεταμορφώνουν,
μετασχηματίζουν και οδηγούν τις πράξεις των ηρώων, όλων των «ηρώων», και όχι
μια αόρατη, μεταφυσική ηθική. Εντάξει; Πάμε στις γεωγραφικές μετακινήσεις, το
δεύτερο κουβάρι δεδομένων. Ο λόγος αυτονόητος και υπαγορευμένος από τον φάκελο
«πετρέλαια». Δηλαδή οι πηγές (αραβικές χώρες), το χρήμα (Γουόλ Στριτ), το
πολιτικό στρατηγείο (Ουάσιγκτον) και τέλος οι μυστικές υπηρεσίες Λάνγκλεϊ.
Αυτή και η γεωγραφία της ιστορίας καταλαμβάνει τη μισή υφήλιο. Το αυτό και με
τα πολλά πρόσωπα. Καθένας ταγμένος να υπηρετήσει, όσο καλύτερα μπορεί, το
πόστο του. Τα πρόσωπα, όσο υψηλά ιστάμενα, κινούνται από αόρατες κλωστές. Τα
νήματα – λέει ο Γκέιγκαν – δεν τα κινεί κάποια αόρατη ομάδα συνωμοτών.
Κινούνται από την υπέρτατη δύναμη του συμφέροντος. Εντάξει;

Πιο συγκεκριμένα, ο Κλούνι στην αρχή είναι πράκτορας-δολοφόνος. Προσέξτε, σαν
άτομο δεν είναι κακός. Αντιθέτως μάλιστα. Νοιάζεται για το παιδί του, ένα
αγόρι του κολεγίου που αγνοεί το ακριβές επάγγελμα του πατέρα και της μητέρας
του. Όμως επάγγελμα του Μπομπ Μπαρνς (το όνομα του πράκτορα που υποδύεται και
που αναφέρεται στον Μπομπ Μπάερ, αληθινό πράκτορα της CIA που ύστερα από 21
χρόνια υπηρεσίας αποφάσισε να γράψει ένα αποκαλυπτικό βιβλίο, το «See no
evil», πάνω στο οποίο βασίστηκε το σενάριο του Γκέιγκαν) είναι να
συναλλάσσεται με Άραβες «τρομοκράτες», να τους πουλάει ρουκέτες, να διεισδύει,
να αγοράζει πληροφορίες και να σκοτώνει. It’s his business (αυτή είναι η
δουλειά του). Ο Μπομπ λοιπόν, αφού πρώτα πουλήσει έναν τέτοιο πύραυλο σε
κάποιους Μπιν Λάντεν και στη συνέχεια, όταν ρωτήσει τους ανωτέρους «τι έγινε»,
εκείνοι τον συμβουλεύουν να το ξεχάσει και να προχωρήσει, στο τέλος
αναλαμβάνει αποστολή δολοφονίας ενός πρίγκιπα με το όνομα Ναζίρ.

Στο τέλος όμως, όταν η υπηρεσία αποφασίσει για λόγους ασφαλείας να τον
ξεφορτωθεί, ο ίδιος Μπομπ αποφασίζει να ειδοποιήσει τον «στόχο», δηλαδή τον
πρίγκιπα, και έτσι να εκδικηθεί. Το ίδιο πρόσωπο σε δύο διαφορετικούς ρόλους.

Το ένα χέρι νίβει το άλλο

Στίβεν Γκέιγκαν: από τους καλύτερους γραφιάδες του Χόλιγουντ, τώρα και στη σκηνοθεσία

Το πρόβλημα με τον Ναζίρ είναι ο ευρωπαϊκός, πολιτικός, προσανατολισμός του.
Ως πρωτότοκος από τους δύο γιους ενός μαλθακού, καλοταϊσμένου και
φιλοαμερικανού βασιλιά κάποιων εμιράτων (προφανώς της Σαουδικής Αραβίας) και
υπουργός Εξωτερικών, διαθέτει όλα τα προσόντα να σκαρφαλώσει στον θρόνο,
δηλαδή να καθήσει πάνω στις πλούσιες πηγές μαύρου χρυσού και να δημιουργήσει
πονοκέφαλο στην Ουάσιγκτον, στον Λάνγκλεϊ και τη Γουόλ Στριτ. Ο Ναζίρ δεν
είναι τρομοκράτης, απλώς πιστεύει σε μερικές αξίες, καθιερωμένες στη Δύση από
τη Γαλλική Επανάσταση και την Αμερικανική Ανεξαρτησία. Δηλαδή Κοινοβούλιο,
ψήφο στη γυναίκα, ισότιμες διαπραγματεύσεις με τους Τεξανούς εταίρους και
επενδύσεις στην υποδομή της χώρας. «Σε εκατό χρόνια», του λέει ο Αμερικανός
σύμβουλός του Ματ Ντέιμον, «όταν θα έχουν ρουφήξει και την τελευταία σταγόνα,
η χώρα σου θα επιστρέψει στην έρημο, τις καλύβες και στα ζώα».

Το αποτέλεσμα γνωστό. Εχθρός των αμερικανικών συμφερόντων ο αληθινός, ο
στοιχειώδης δημοκρατικός εκσυγχρονισμός. Φίλος και διαπλεκόμενος σύντροφος ο
μουσουλμανικός φανατισμός. H εξήγηση απλή. Περισσότερη τρομοκρατία,
περισσότερη στρατιωτική παρουσία, περισσότερο χρήμα. Το ένα χέρι νίβει το άλλο
και τα δυο το ίδιο πρόσωπο.

Ο Γκέιγκαν πάει παραπέρα. Πιο βαθιά, πιο αποκαλυπτικά, πιο κυνικά. Ως εξής:
Θηριώδης πετρελαϊκή εταιρεία συγχωνεύεται με μικρότερη, επειδή η τελευταία
έχει βάλει πόδι στις παρθένες πηγές του Καζαχστάν. Το σύστημα των αμερικανικών
θεσμών (δηλαδή το υπουργείο Δικαιοσύνης) ανησυχεί και αρχίζει να σκαλίζει
περίπτωση δωροδοκίας, εξαγοράς και διαφθοράς. Σωστό, θα πείτε. Αμ δε… Στάχτη
στα μάτια είναι. Απλώς να γράφουν οι εφημερίδες, να καταγγέλλουν τα κόμματα
και ο εισαγγελέας να αναρριχάται σε ανώτερο πόστο. Διότι κάθαρση σημαίνει
πλήρη κατάργηση των πολυεθνικών. Γίνεται; Ούτε μία στο δισεκατομμύριο.
Απόδειξη; H τιράντα ενός ενεχομένου στο σκάνδαλο, που ωρυόμενος διατυπώνει μια
μεγάλη αλήθεια: Με τη διαφθορά προχωράει η οικονομία, με τη διαφθορά
στηρίζουμε τον τρόπο ζωής μας, με τη διαφθορά η Αμερική (και κάθε Αμερική)
περνάει καλά. Αμ πώς, με την αγιαστούρα; Επομένως το υπουργείο δεν θα κρεμάσει
τις εταιρείες, απλώς ζητάει ένα δυο κεφάλια ώστε τυπικά και νομικά να
ολοκληρωθεί η συγχώνευση. Δεν ξέρω αν καταλάβατε τι λέει ο ποιητής. H
διαφθορά, η τρομοκρατία και η εν ψυχρώ δολοφονία είναι τα εργαλεία του
νομισματοκοπείου της δυτικής, δημοκρατικής ευημερίας!

Χαμένοι στη μετάφραση

Μετά το «Syriana» τραβάμε γραμμή, κατεβαίνουμε κατηγορία. Με πρώτη τη
συμπαθέστατη και άκρως μελαγχολική, ρομαντική κομεντί «Shopgirl» του Άμαντ
Τάκερ με σεναριογράφο τον Στιβ Μάρτιν.

Περίπου ουρά, τρυφερή ουρά, του «Lost in translation» (χαμένοι στη μετάφραση)
της Σοφίας Κόπολα, με τους εξής αντικαταστάτες. H «αδιάφορη» σωματικά και
εμφανισιακά Κλερ Ντέινς στο ρόλο της ζουμερής Σκάρλετ Γιόχανσον και ο γραφικός
τυπίστας Στιβ Μάρτιν στον ρόλο του Μπιλ Μάρεϊ, με τη δεύτερη, άκρως
συναρπαστική καριέρα. Δηλαδή:

Τα πάντα και οι πάντες βουτηγμένοι σε μελαγχολία, ρουτίνα, αμηχανία. Με άξονα
ένα shopgirl στο τμήμα γαντιών του πολυτελούς πολυκαταστήματος «Sak’s» του Λος
Άντζελες, που μέσα στα μοναχικά, ανεκπλήρωτα, όνειρά της, πράγμα που της έχει
προκαλέσει αθεράπευτη κατάθλιψη, πέφτει μια νύχτα στο κρεβάτι με νεαρό που δεν
μιλάει, δεν ρωτάει και δεν έχει μία. Να βάλεις προφυλακτικό, του λέει. Ψάχνει
και βγάζει από την τσέπη του μια τσίχλα! Τι να κάνει, τρέχει στο περίπτερο
αλλά για καλή του τύχη πέφτει σε γείτονα – «φιλάρα», του λέει, «μπας και σου
περισσεύει ένα;» – και ως δια μαγείας επιστρέφει στο shopgirl με δανεικό
durex! Το γέλιο της αρκούδας.

«Shopgirl»: Κλερ Ντέινς – Στιβ Μάρτιν, χαμένοι στη μετάφραση

Όμως την επομένη, η κάτασπρη κεφαλή ενός μεγιστάνα της παίρνει σώμα, ανάσα,
ψυχή. Όσο βρωμιάρης, λέτσος, αλλά αυθόρμητος ήταν ο νεαρός, τόσο πλούσιος,
γενναιόδωρος αλλά αποστειρωμένος και «κατεψυγμένος» είναι ο γέρος ο καλός.
Συμπέρασμα; Μόνη και έρημη η καρδιά της Αμερικής. Από τη μια η ασυνάρτητη
νεολαία. Από την άλλη, τα κουρασμένα και προβληματικά «γεμάτα πορτοφόλια». Με
ποιον θα πάει και ποιον θα αφήσει;

Εγώ, πάντως, κρατάω την αφόρητη ευαισθησία του χαρακτήρα της Κλερ Ντέινς και
ακόμα μερικές καλές, γκρίζες στιγμές από τη σχέση της με τον Στιβ Μάρτιν.
Κρατάω τέλος και κάποιες από τις κωμικές ατάκες του «προφυλακτικού» (Τζέισον
Σβάρτσμαν) που στη συνέχεια βγάζει έναν σκασμό λεφτά ως συνοδός ροκ γκρουπ σε
περιοδεία. Ώς εδώ. Μπορεί, όπως λέει το μότο, «οι σχέσεις να μην ταιριάζουν
γάντι» αλλά και το σενάριο δεν ταιριάζει γάντι μ’ αυτό που λέμε «συμπαγής,
συμπυκνωμένη, ιστορία». Καλή προσπάθεια, ηρωική κόντρα με τις συνηθισμένες
χαζο-αμερικανιές, μέτρια αποτελέσματα!

Το τρις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού

Κι ερχόμαστε στον ιπτάμενο – Κορεάτη – χορογράφο Τσαν Γουκ Παρκ, ο οποίος
άρχισε την τριλογία της εκδίκησης με το «Sympathy for mr. Vengeance»
(Συμπάθεια για τον κύριο Εκδίκηση), ακολουθούμενο από το υπέρτατο και εναέριο
«Old boy» με τρίτη και τελευταία την περσινή «Εκδίκηση μιας κυρίας».

Το «τρις» του τίτλου λοιπόν αναφέρεται στο τρίτο επεισόδιο το οποίο όμως είναι
(χρονολογικά) το πρώτο. Έχει σημασία; Φυσικά. Διότι αν οι Έλληνες θεατές
συναντούσαν με την κανονική σειρά την τριλογία, θα κατανοούσαν καλύτερα και τη
σκηνοθετική ανάπτυξη του Τσαν Γουκ Παρκ. Λεπτομέρειες; Καθόλου. Το εξηγώ:

Το πρώτο μέρος (δηλαδή το τρίτο που βλέπουμε εμείς) είναι γραμμικής, ας πούμε
«ακαδημαϊκής» αφήγησης, πράγμα που με το «Old boy» στη συνέχεια ο Κορεάτης
γκρεμίζει και υπερπηδά – και δεύτερο, κυριότερο, τοποθετεί με σαφήνεια και τη
θεματική αναφορά και το πολιτικό, κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσει την
τριλογία της εκδίκησης. Συγκεκριμένα:

«H τελευταία εκδίκηση». Της Κορέας!

Ο Παρκ, όπως όλοι οι άριστοι επίγονοι του ιταλικού, κινεζικού, κορεατικού,
αμερικανικού σπαγγέτι, όπως ο Ταραντίνο, (αδιάφορο) δανείζεται, για να μην πω
κλέβει από τον Φώσκολο. Δηλαδή από λαϊκή, φτηνή, «τέχνη», αυτό που λέμε trash
(σκουπίδι). Έτσι, ένας μουγγός, απολυμένος εργάτης απάγει την κορούλα του
αφεντικού του προκειμένου με τα λύτρα να αγοράσει νεφρό και να σώσει την
αδελφή του. Μέσα όμως σ’ αυτό το γνώριμο, φτηνό, λαϊκό «ντεκόρ», ο Κορεάτης
προσμειγνύει, χημικά, στοιχεία πολιτικά. Διότι το κορίτσι του μουγγού είναι
μέλος αναρχικής, αντικαπιταλιστικής οργάνωσης, που διαδίδει τη λογική πως
υπάρχει και κακή και καλή απαγωγή! Έχει σημασία αυτό. Στη συνέχεια
εγκαταλείπει το φτηνό, λαϊκό μελόδραμα και αρπάζει τη σκυτάλη από το
αμερικανικό των γκάνγκστερ και των συμμοριών. Τίποτα από τους αναρχικούς
υπολογισμούς δεν πάει καλά. Έτσι αρχίζει ο χορός της εκδίκησης. Ο απαγωγέας
κανιβαλίζει πάνω σε πτώματα των εκμεταλλευτών ανθρώπινων οργάνων. Ο
τεθλιμμένος πατέρας βασανίζει τη… Ρόζα Λούξεμπουργκ και τεμαχίζει τον μουγγό
και η οργάνωση των αναρχικών – ας πούμε Μπάαντερ-Μάινχοφ – κομματιάζει το
«γουρούνι» το καπιταλιστικό.

Too much! Κάτι περισσότερο. Όλα μέσα. Και το χειρότερο; Προς τι τόση
επεξηγηματική, τόση εξαντλητική, τόση αφόρητα κανιβαλική βία; Ο Τσαν Γουκ Παρκ
έχει εξήγηση. Διότι – σου λέει – έτσι είναι η κοινωνία. Έχω κι εγώ. Διότι έτσι
θα πουλήσει. Ομολογώ θαμπώθηκα με τις πιρουέτες του «Old boy». Ώς εκεί. Άντε
και λίγο «Εκδίκηση μιας κυρίας». Από εκεί και πέρα το τρις εξαμαρτείν ουκ
ανδρός σοφού!

Με το τσουβάλι

Και μία και δύο και τρεις και τέσσερις ακόμα πρεμιέρες. H μία να βγάλει τα
μάτια της άλλης

«Γλυκιά μνήμη». Του Κυριάκου Κατζουράκη, του καλλιτέχνη που είχε υπογράψει
την απροσδόκητη χημεία ντοκουμέντου – μυθοπλασίας με τον «Δρόμο προς τη Δύση».
Κρίμα τα «βρώμικα», φορεμένα κοστούμια, κρίμα το ταρκοφσκικό κλίμα και η
ντοστογιεφσκική ατμόσφαιρα στα σπλάγχνα της σημερινής Αθήνας και κρίμα η
τιτάνια προσπάθεια της Κάτιας Γέρου. H φλυαρία και η ανοικονόμητη φιλοδοξία να
τα πούμε όλα ροκανίζει τις σάρκες ενός έργου που στα όνειρα και τα χαρτιά
προοριζόταν για κομψοτέχνημα. Ουκ εν τω πολλώ το ευ!

«Βλέπω τον θάνατό σου 3». Του Τζέιμς Γουόνγκ, με δεύτερους ηθοποιούς.
Επίδειξη σκηνοθεσίας ταινίας θρίλερ και τρόμου και πλαγίως, αντικαταναλωτική –
σωστή – μανία. Μια χούφτα νέοι κινδυνεύουν από τα πάντα. Όλα τα αντικείμενα,
τα «εργαλεία» και όλα τα μέσα ψυχαγωγίας, διασκέδασης, γυμναστικής και ό,τι
βάλει ο νους σας, υποψήφιες κρεμάλες για τους ανυποψίαστους ήρωες αυτής της
απλοϊκής ιστορίας. Shopping therapy θέλετε; Ιδού η γκιλοτίνα!

«Το κορίτσι της Δευτέρας» (Girl from Monday). Του Χαλ Χάρτλεϊ,
επονομαζόμενου και Ζαν Λικ Γκοντάρ της Αμερικής, με καλύτερες ταινίες τις:
«Απλοί άνθρωποι», «Ερασιτέχνης», «Henry the fool». Έως εκεί. Στη συνέχεια
εξαντλήθηκε, στέρεψε, σχεδόν τελείωσε. Έπειτα από επανάσταση, βρισκόμαστε στην
εποχή του καταναλωτή με πρώτη και καλύτερη τη σεξουαλική και για να επιβιώσει
κανείς πρέπει να καταναλώνει ώστε η αγοραστική του αξία να αυξάνει. Δεν
κατάλαβα την «επανάσταση», αλλά εκείνο που κατάλαβα είναι πως ένα καλό
αμερικανικό όνομα, με καλλιτεχνικά ορνιθοσκαλίσματα και μια ψηφιακή μηχανή,
μπορεί να φτάσει μέχρι την άλλη άκρη της γης!

«Τσίου». Του Μάκη Παπαδημητράτου: Μπορεί να αποδειχθεί ταλέντο, μπορεί η
πρώτη του ταινία να τον αδικεί, μπορεί, μπορεί. Μακάρι, και από το στόμα μου
και στου θεού τ’ αυτί. Εκείνο που προσέλαβα εγώ είναι μια ψηφιακή μηχανή,
μερικοί φίλοι, δύο τηλέφωνα και μερικά δωμάτια και επί μιάμιση ώρα η τζούρα,
της τζούρας, ω χαβαλέ! Όποιος εκλαμβάνει την «ανεξάρτητη παραγωγή» και την
εναλλακτική γραφή ως καφενείο, είναι χωμένος στο σύστημα από τις τρίχες της
κεφαλής μέχρι τα νύχια. Προς το παρόν και μέχρι νεωτέρας η μοναδική άξια
λόγου, «περιθωριακή» παρουσία ήταν και είναι «Πες στη μορφίνη ακόμα την
ψάχνω».