ΛOYKAΣ ΣAMAPAΣ Bυζαντινή πρόκληση εξ Aμερικής

Την ώρα που άλλοι καλλιτέχνες εξιδανικεύουν το εγώ τους, ο Σαμαράς βάζει τον εαυτό του μέσα στο έργο. Εκθέτει τα μυστικά που παραλείπονται στα οικογενειακά άλμπουμ αλλά ισορροπεί τη γύμνια και τη μυστικότητα, αποκαλύπτοντας τα πάντα και τίποτα (εδώ, το έργο του «Πανόραμα», 1983, κολλάζ, από τη συλλογή του Μουσείου Γουίτνεϊ)

«Αν πρέπει να μου δώσεις ένα παλιό όνομα, τότε ονόμασέ με “ο τελευταίος
βυζαντινός”. Βυζί στα ελληνικά σημαίνει στήθος…», έλεγε ανατρεπτικά ο Λουκάς
Σαμαράς. Εικονοκλάστης της σύγχρονης τέχνης, με μια ασυγκράτητη επιθυμία
καταστροφής αντικειμένων, εικόνων και υλικών και ταυτόχρονα εικονολάτρης
δημιουργός, που άντλησε από τα βιώματα του πολέμου και της στέρησης του
εμιγκρέ πατέρα του.

Ο γουναράς πατέρας του γεννημένου στην Καστοριά το ’36 Σαμαρά έφυγε στην
Αμερική όταν εκείνος ήταν τριών ετών. Μεγάλωσε παίζοντας κρυφτό στις παλιές
εκκλησίες με τα οστά των νεκρών και ανατινάζοντας τις σφαίρες από τον πόλεμο.
Είδε το σπίτι του να βομβαρδίζεται, τη γιαγιά του σοβαρά τραυματισμένη και με
αυτές τις αποσκευές έφθασε στο Νιού Τζέρσεϊ στα 11. Κι από τα θρανία ακόμη
επιβλήθηκε με τη μεγαλοπρέπεια, την αινιγματική συμπεριφορά του, τη
θεατρικότητα και την ικανότητα των χεριών του.

«Το να κάνεις τέχνη, έρωτα ή πόλεμο είναι όλα διαδικασίες καταστροφής
των ορίων και ανίχνευσης απαγορευμένων περιοχών», ανέφερε στη συνεργάτιδά του
ιστορικό της τέχνης Κιμ Λιβάιν.

H έλξη και ο φόβος της ομορφιάς και της απόλαυσης, που όμως θεωρούνται
πειρασμός, πυροδοτούν το έργο του. Κάθε πινελιά, ψηφίδα, κάθε καρφίτσα που
μπήγει στα έργα του είναι κατά τον Σαμαρά «μια χειρονομία αγάπης, αλλά και
τραυματισμού». Σωρεύοντας αντικείμενα σε επιφάνειες και κουτιά – οστεοφυλάκια,
λυγίζοντας και παραμορφώνοντας κουταλοπίρουνα, ζωγραφίζοντας με καπνό και
άχρηστα πεταμένα αντικείμενα, δημιούργησε εναλλακτικές σύγχρονες εικόνες αλλά
και ένα αιχμηρό προστατευτικό για τον εαυτό φράγμα του ατόμου. Δεν
απεικονίζουν το κοινό αντικείμενο, την καταναλωτική κοινωνία, όπως η σύγχρονη
του ποπ αρτ, αλλά τους κινδύνους, τους φόβους, την έξαψη του σύγχρονου
ανθρώπου. «Αν η τέχνη είναι η εξιδανίκευση της αγάπης, είναι επίσης ένας
δρόμος για να εκτονώσεις το μίσος», λέει.

Έπειτα από δύο αναδρομικές εκθέσεις του Λουκά Σαμαρά στο Μουσείο
Γουίτνεϊ της Νέας Υόρκης – η τελευταία, το 2004, με τίτλο «Το αμετανόητο εγώ»
– το Ίδρυμα Ιωάννη Φ. Κωστόπουλου (και πάλι) οργανώνει στην Εθνική Πινακοθήκη
την πρώτη αναδρομική του, με επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Κατερίνας Κοσκινά.
Τετρακόσια πενήντα έργα, φωτογραφίες, πολαρόιντ, σχέδια, κατασκευές (κουτιά
και βιβλία), εγκαταστάσεις από μουσεία και συλλογές στην Αμερική, την Ευρώπη,
αλλά και ελληνικές, φωτίζουν το φαινόμενο Σαμαράς.

Προκλητικός όταν πρωτοχρησιμοποίησε την Polaroid (1969-71) για μια εκρηκτική
έκθεση έρευνας της ταυτότητας, του γένους και του σώματος, επενέβη αργότερα
πειραματικά και στην ψυχεδελική διαδικασία φιξαρίσματος των χρωμάτων. Σήμερα ο
ασπρομάλλης μάγος Σαμαράς συνεχίζει να μορφοποιεί και να μεταμορφώνει τις
εικόνες του με ψηφιακή κάμερα, όμως το ουσιώδες ερώτημα που θέτει με την τέχνη
της αυτοπαρατήρησης παραμένει «ποιος είμαι» – και δεν παύει να φανερώνει τον
υπαρξιακό τρόμο του: ότι ίσως και να μην υπάρχει ουσιαστικά.

H αναζήτηση της ταυτότητας, που είναι σήμερα της μόδας, ήταν η τολμηρή επιλογή
του Σαμαρά στην αρχή της σταδιοδρομίας του, όταν κυριαρχούσε ο αφηρημένος
εξπρεσιονισμός και μετά η ποπ αρτ.

«Στην εκκλησία συνειδητοποίησα για πρώτη φορά την τέχνη, που ήταν μέρος
του κόσμου». Με το παράξενο σχέδιο ενός Εσταυρωμένου ο μακρυμάλλης Σαμαράς
κέρδισε μια κρατική υποτροφία από το Πανεπιστήμιο Τεχνών Ράτζερς. Από τότε
συμμετέχει σε περφόρμανς και χάπενινγκ που τα θεωρεί «μια δύναμη της φύσης που
δεν έχει όνομα». H δουλειά του γίνεται εμμονή. «Αν δεν δουλεύω θα μου συμβεί
κάτι τρομερό. Είναι επιβίωση. Όμως δεν πρέπει να είμαι υπό τον έλεγχο κάποιου.
Θέλω να είμαι αυτός που ελέγχει».

Στροφή στην «τερατώδη αγάπη του εαυτού»

Παρ’ ότι με το έργο του έδωσε νέα πνοή στον σουρεαλισμό, τον Λουκά Σαμαρά
τον ενδιέφερε πάντα περισσότερο η φόρμα. «H μορφή θα πρέπει να βγει αυτόματα.
Το μόνο που ξέρω είναι αν λειτουργεί ή όχι. Ένα μέρος της μεγαλύτερης χαράς
που παίρνω σαν καλλιτέχνης είναι όταν επιτίθεμαι. Υπάρχω σε κατάσταση θυμού
για τις ανικανότητές μου». Ανικανοποίητος από τους άλλους, στρέφεται στην
«ευγενική, γλυκιά αλλά και τερατώδη αγάπη του εαυτού».

INFO

Λουκάς Σαμαράς, «H περιπέτεια του εγώ», στην Εθνική Πινακοθήκη (Βασ. Κων/νου
50, τηλ. 210-7235.875) από 6 Απριλίου έως 30 Ιουνίου.