ΜΒΑ Πώς γεννήθηκε το μάνατζμεντ

Το management είναι από αυτούς τους καινούργιους δάνειους όρους που δεν έχουν

ακόμη βρει την ακριβή τους μετάφραση στην ελληνική γλώσσα. Μάνατζμεντ σημαίνει

διοίκηση, αλλά όχι μόνο. Κυρίως σημαίνει διαχείριση. Διαχείριση ανθρώπων,

καταστάσεων, έργων, πόρων κ.λπ. H ιστορία του ως πρακτικής είναι τόσο παλιά

όσο και η ανθρώπινη ιστορία. Οι Φοίνικες έμποροι ή οι Βενετσιάνοι και οι

Ολλανδοί τραπεζίτες της Αναγέννησης δεν θα είχαν πολλά να μάθουν από τους

σύγχρονους συναδέλφους τους. Μπορεί, όμως, η γνώση της αγοράς αλλά και το

ταλέντο στο εμπόριο να εξηγηθούν μέσα από μία συστηματική θεωρία; Και, κυρίως,

είναι δυνατόν να διδαχθούν; Το μάνατζμεντ ως θεωρία και γνωστική περιοχή

εμφανίζεται τον 20ό αιώνα και είναι «παιδί» της Βιομηχανικής Επανάστασης.

ΕΝΑΣ ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν μια εποχή που θύμιζε πάρα πολύ τη δική μας.

Ανάπτυξη μεγάλων πόλεων, πολυεθνικές υπερπόντιες επιχειρήσεις, ιλιγγιώδης

εξέλιξη της τεχνολογίας – στα όρια της φαντασίας -, νέα μέσα μαζικής

επικοινωνίας και οι πρώτες μεγάλες εφημερίδες (για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε

ο όρος «κίτρινος Τύπος»), άρα και γέννηση της διαφήμισης. Νέα κράτη

εμφανίζονται, νέες υπερδυνάμεις, παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και της

πολιτικής. Με λίγα λόγια, επρόκειτο για την κύηση ενός «μοντέρνου» κόσμου. Οι

εξελίξεις απαιτούσαν μια μαζική παραγωγή. Λόγω της τεχνολογίας αλλά και της

μείωσης των αποστάσεων – με τα νέα μέσα – πολλοί ιδιώτες και οργανισμοί ήταν

σε θέση να παράγουν και να προωθούν στην αγορά μαζικά προϊόντα και υπηρεσίες.

Σε έναν κόσμο νέων αγορών και επενδύσεων, η δύναμη του κεφαλαίου

(καπιταλισμός) και της γνώσης (διαχείριση παραγωγής κ.ά.) εξελίχθηκαν σε

πυλώνες της ανερχόμενης αστικής τάξης, η κύηση της οποίας είχε αρχίσει πιο

νωρίς, την περίοδο του Διαφωτισμού.

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ»

Παράλληλα, στις αρχές του 20ού αιώνα έχουμε την εμφάνιση πολλών νέων

επιστημών, κυρίως των λεγομένων «κοινωνικών επιστημών». Δηλαδή, τη

συστηματοποίηση και οργάνωση της θεωρίας σε συγκεκριμένες γνωστικές περιοχές

που μελετούσαν κυρίως τον άνθρωπο και τις κοινωνίες του. Επίσης, τα οικονομικά

– καθιερωμένη ήδη κοινωνική επιστήμη με ιδρυτή τον Σκωτσέζο Άνταμ Σμιθ –

ανανεώνονται και γνωρίζουν νέα δυναμική. Σε αυτό το περιβάλλον και με τις

μεγάλες εταιρείες να γιγαντώνονται όλο και περισσότερο, κάποιοι πρωτοπόροι

άρχισαν να συστηματοποιούν τη θεωρία γύρω από τις πρακτικές της διοίκησης των

επιχειρήσεων.

H NEA ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Ο Taylor, για παράδειγμα, μίλησε το 1911 για επιστημονικό μάνατζμεντ. Για την

ανάγκη οργάνωσης της παραγωγής και για το τέλος του αφεντικού «δυνάστη». Ο

Taylor μελέτησε στην πράξη αυτό που ονόμασε «βιομηχανική διοίκηση» και

ξεχώρισε τους βασικούς τομείς παραγωγής μιας επιχείρησης. Έτσι, οι νέες

κοινωνικές επιστήμες βοήθησαν το μάνατζμεντ στην ανάπτυξή του (όπως, για

παράδειγμα, η ψυχολογία που μελετούσε τα κίνητρα συμπεριφοράς ενός ατόμου σε

μια κοινωνία ή η κοινωνιολογία όπου ο Max Weber ανέδειξε τη σημασία της

γραφειοκρατίας σε έναν οργανισμό). Επίσης, οι θεωρίες στρατηγικής και

οργάνωσης που διδάσκονταν σε στρατιωτικές σχολές (βλέπε Κλαούσεβιτς, Μόλτκε

κ.ά.) επηρέασαν τον τρόπο σκέψης στη γένεση μιας νέας επιστήμης που ονομάστηκε

«Διοίκηση Επιχειρήσεων» και που σιγά σιγά αυτονομήθηκε από τα παραδοσιακά

οικονομικά.

H λέξη-κλειδί σε όλα αυτά τα πρώτα χρόνια του μάνατζμεντ ήταν η

παραγωγικότητα. Πώς μπορώ να παράγω περισσότερα, πιο φθηνά και καλύτερα. Πολύ

σύντομα όμως και ενώ σε κάθε Πανεπιστήμιο δημιουργούνταν νέες σχολές και

τμήματα, η έμφαση μετατοπίστηκε στον παράγοντα άνθρωπο. Το μάνατζμεντ, σήμερα,

πολύ συχνά ανανεώνεται με νέες ιδέες, κάποιες από τις οποίες είναι μόδα και

φεύγουν, ενώ άλλες καθιερώνονται και λειτουργούν ως καταλύτες.

H Διοίκηση ωριμάζει

Τα τελευταία εκατό χρόνια το Μάνατζμεντ και η Διοίκηση Επιχειρήσεων έχουν

ασφαλώς διανύσει μεγάλο δρόμο. Δεν υπάρχει πλέον η ανάγκη να αποδεικνύουν

διαρκώς τη χρησιμότητα και την «επιστημοσύνη» τους, ενώ και οι αγορές σε όλο

τον κόσμο έχουν αλλάξει τόσο πολύ και τόσο γρήγορα όσο ποτέ άλλοτε. Δεν αρκεί

να μελετήσει κάποιος το πώς λειτουργούν μερικές μεγάλες εταιρείες και να

βγάλει κάποια συμπεράσματα. H αύξηση της παγκόσμιας παραγωγής, οι δραστικές

αλλαγές λόγω της τεχνολογικής ανάπτυξης, η διεθνοποίηση του εμπορίου, η

δημιουργία πολλών νέων επιχειρήσεων, προϊόντων και αγορών και ταυτόχρονα η

κάθετη πτώση κάποιων παραδοσιακά μεγάλων εταιρειών, η αναγνώριση της σημασίας

των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στις εθνικές οικονομίες, η εξέλιξη του

ανθρώπινου δυναμικού και πολλοί άλλοι παράγοντες, δημιουργούν πιο σύνθετα

πεδία ανάλυσης και σύνθεσης των προβλημάτων και καταστάσεων που αντιμετωπίζουν

οι διάφοροι οργανισμοί. Οι επιμέρους γνωστικές περιοχές της Διοίκησης (π.χ. το

Μάρκετινγκ ή τα Χρηματοοικονομικά) έχουν γίνει πια επιστήμες από μόνες τους

και προσφέρονται ως ξεχωριστά πτυχία. Νέα μαθήματα, αλλά και νέα, «συγγενή»

πτυχία εμφανίζονται συνεχώς (όπως, για παράδειγμα, με έμφαση στην Ηγεσία ή στα

Logistics). Τα τελευταία δέκα χρόνια η βιβλιογραφική παραγωγή έχει

υπερδιπλασιαστεί και συνεχώς εμφανίζονται νέες θεωρίες. Κάποιες από αυτές τις

θεωρίες είναι μόδες και ξεχνιούνται, κάποιες άλλες όμως παραμένουν και

αποτελούν βάσεις για άλλες θεωρίες και μοντέλα.

H περίοδος που διανύουμε είναι μάλλον μεταβατική. Μετά την ξέφρενη ανάπτυξη

των κεφαλαιαγορών στις δεκαετίες του ’80 και του ’90, τις «φούσκες» του

Ίντερνετ το 2001 και τη σχετική σταθεροποίηση των αναπτυσσόμενων – μετά το

τέλος του Ψυχρού Πολέμου – αγορών, επικρατεί μια σχετική ψυχραιμία, σε

σύγκριση με τον ενθουσιασμό προηγούμενων ετών. Πολλοί ακαδημαϊκοί

προβληματίζονται για τον τρόπο που διδάσκεται το Μάνατζμεντ σε προπτυχιακό και

μεταπτυχιακό επίπεδο, ενώ ήδη έχει αρχίσει ένας διεθνής διάλογος για το πώς

μπορούν να λειτουργήσουν πιο αποτελεσματικά οι Σχολές και τα Πανεπιστήμια που

κάνουν έρευνα πάνω στις επιχειρήσεις και που προσφέρουν αντίστοιχα πτυχία

διοίκησης. Το Μάνατζμεντ ωριμάζει.

Από τις πιο δημοφιλείς σπουδές

Μεγάλο ρόλο στη θεωρία του μάνατζμεντ έπαιξαν (και παίζουν ακόμα) οι περίφημοι

guru, όπως ο Mintzberg ή ο Peters, διάσημοι δηλαδή ακαδημαϊκοί ή και μάνατζερ

οι οποίοι με ένα άρθρο ή ένα βιβλίο τους ανοίγουν νέους δρόμους σε αυτή τη νέα

επιστήμη. Από την άλλη δεν είναι λίγοι οι επικριτές που θεωρούν ότι η

«διαχείριση» δεν είναι καν επιστήμη. Γεγονός, πάντως, είναι ότι το μάνατζμεντ

σήμερα είναι μία από τις δημοφιλέστερες κατευθύνσεις σπουδών σε όλο τον κόσμο,

ενώ όλο και περισσότερες κυβερνήσεις και διεθνείς μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί

διαλαλούν την ανάγκη για περισσότερους ικανούς μάνατζερ.

Tips

H λέξη…

…μάνατζμεντ προέρχεται από τη λατινική λέξη «manus» – χέρι και το ιταλικό

ρήμα «maneggiare», που σημαίνει ελέγχω