Συλλογές, Iστορία και Aισθητική

Ο πίνακας του Αχιλλέα Δρούγκα για την έκδοση-έκθεση: «Ομοιότητα περίπου – εκδοχές του πορτρέτου του Αντώνη Μπενάκη»

Ως προς τις εκθέσεις ο Δεκέμβριος είναι μήνας αμηχανίας, αλλά στις εκδόσεις
συμβαίνει το αντίστροφο, είναι η εποχή τους. Τα πράγματα δεν είναι βέβαια όπως
πριν από δεκαετίες όταν τα βιβλία, τα περιοδικά και οι εφημερίδες αποτελούσαν
τη μοναδική πηγή ενημέρωσης για τους περισσότερους. Τώρα το κρίσιμο ερώτημα
είναι εάν ό,τι κυκλοφορεί απαντά στις νέες ανάγκες της ελληνικής εικαστικής
αγοράς. Καλύπτονται όλοι οι τομείς; Διαφαίνονται νέες εκδοτικές τάσεις;
Αφορούν όσα πράγματι συμβαίνουν εδώ, συντελώντας στις εξελίξεις τους;

Στο τελευταίο έγκειται και η ουσία. Οι περισσότεροι θέλουν να εισάγουν,
ελάχιστοι να παράγουν. H ρουτίνα, η έλλειψη χρηματοδότησης ή και η τεμπελιά
έχουν συχνά αποτέλεσμα να «κομίζονται γλαύκα ες Αθήνας», δηλαδή «ενημέρωση»
για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο (δηλαδή μεταφράσεις από ξένες δημοσιευμένες
ειδήσεις ή μελέτες) και όχι για ό,τι ζει και εξελίσσεται στον τόπο μας.

Γράψαμε ήδη αρκετές φορές για μια τάση που κερδίζει έδαφος και στα μουσεία μας
δυστυχώς, όπου συχνά αντί για εκδόσεις με περιεχόμενο να πιάνουμε στα χέρια
μας βαριά γυαλιστερά βιβλία, «βιβλία για το τραπεζάκι του καφέ» απλώς.
Συνοψίζουμε την επισκόπηση:

Περιοδικά τέχνης: Είναι το βασικό βαρόμετρο της εικαστικής αγοράς ενός
τόπου, και εδώ υστερούμε. Μισό αιώνα μετά τον λαμπρό «Ζυγό», δέκα χρόνια μετά
το «Άρτι» και το «Art Magazine» που έκλεισαν, δεν έχουμε ακόμη ένα τακτικό
περιοδικό το οποίο να καταγράφει την εικαστική κίνηση με σχετική
«ανεξιθρησκεία» καλλιτεχνικών κατευθύνσεων και ταυτόχρονα να καλλιεργεί
κριτική προσέγγιση όχι διαφημιστική τού καλλιτέχνη ή των σπουδών τού
συγγραφέα, αλλά της σχέσης του έργου τέχνης με το φυσικό κοινό του. Δεν είναι
τυχαίο ότι τα δύο που κυκλοφορούν, το «Highlights» (πάνω από δέκα τεύχη έως
τώρα) και το «Artime» (μόλις κυκλοφόρησε, καλορίζικο!) έχουν ξενόγλωσσους
τίτλους. Είναι καλοτυπωμένα, καλύπτουν τα μεγάλα γεγονότα, αλλά αφήνουν
ασχολίαστες τις «εμπορικές» εκθέσεις των γκαλερί και των καθιερωμένων
ζωγράφων.

Ανθολογίες – κατάλογοι μουσείων – λευκώματα: Εδώ η συγκομιδή δείχνει
ένα διευρυμένο κοινό για εκδόσεις ουσιαστικές όσο κι ευχάριστες, ακόμη και
όταν έχουν θέμα παλαιότερες ιστορικές περιόδους. Οι «Δύο αιώνες νεοελληνικής
χαρακτικής – Συλλογή Γ. Παπακωνσταντίνου» του N. Γρηγοράκη είναι μια χρηστική
έκδοση. H καλοτυπωμένη ανθολογία Contemporary Greek Artists από τους
εξειδικευμένους συνεργάτες της «Μέλισσας» προεκτείνει στο ξενόγλωσσο κοινό μια
πολύ αντιπροσωπευτική επιλογή από τις τελευταίες δεκαετίες. Δύο λευκώματα (K.
Παλαμάς, M. Μαλακάσης) με επιμέλεια και χαρακτικά τού Γ. Βαρλάμου προσφέρουν
στην παράδοση των συλλεκτικών εκδόσεων. «Ο κόσμος του Βυζαντινού Μουσείου»
είναι ένας βαρύς τόμος με την ιστορία, τους πρωτεργάτες, τα αποκτήματα και τα
αρχεία του Μουσείου, που εδώ και λίγα χρόνια έχει αναδείξει τον κορυφαίο ρόλο
του. H «Αγία Σοφία» και το «Μουσείο Ερμιτάζ – Οι ελληνικοί θησαυροί» από τις
εξειδικευμένες Εκδόσεις Έφεσος προσθέτουν δύο έξοχα αποκτήματα στη
βιβλιογραφία, τα οποία μαρτυρούν αίσθηση οικουμενικότητας και διαχρονικότητας
του ελληνικού πολιτισμού.

Αισθητική φιλοσοφία: Στο κεντρικό ερώτημα ωστόσο του σημερινού κριτικού
σημειώματος απαντά η σειρά εκδόσεων (λεύκωμα, CD-ROM, εκπαιδευτικό πρόγραμμα)
του Μουσείου Μπενάκη για τον ιδρυτή του. Το απόσταγμα είναι πολλαπλό: μία
έρευνα αυτοπροσδιορισμού του Μουσείου διαμέσου του ανθρώπου που υλοποίησε
μουσειολογικά το ιστορικό ιδεολόγημα του K. Παπαρρηγόπουλου και του Ελ.
Βενιζέλου. Μια σειρά πορτρέτων του Αντ. Μπενάκη από δεκάδες σημερινούς
ζωγράφους – ερέθισμα δημιουργικό που ωθεί τους καλλιτέχνες να ανασκάψουν τη
μορφή και την ιδεολογία του – και μία σχετική μελέτη του Θανάση Μουτσόπουλου.

Εδώ ας σταθούμε περισσότερο. Ο νέος μελετητής – με εφόδια την κλασική και
σύγχρονη βιβλιογραφία περί προσωπογραφίας και αισθητικής θεωρίας – επιχειρεί
να εμβαθύνει στο θέμα, όπως αυτό προκύπτει από τη σειρά των πορτρέτων που
προαναφέραμε. Ως αποτέλεσμα βέβαια η σχέση παραμένει ετεροβαρής, αφού οι
γενικές φιλοσοφικές ενατενίσεις δεν εφαρμόζονται ώστε να συντελέσουν στο
«ξεγέννημα» νέων ιδεών μέσα από τα ίδια τα έργα, όπως εμείς θα ευχόμαστε.
Ωστόσο, το ηθικό κέρδος του εγχειρήματος παραμένει και είναι άξιο μιμήσεως και
για τους άλλους νέους τεχνοκριτικούς: η Αισθητική Φιλοσοφία πρέπει να
προκύπτει μέσα από τα έργα τέχνης, όπως βγάζει κανείς το κρασί μέσα από τα
σταφύλια.

INFO

Elena Hamalidi: Contemporary Greek Artists, Melissa Publ

Θανάσης Μουτσόπουλος: «Ομοιότητα περίπου – Εκδοχές του πορτρέτου του Αντώνη
Μπενάκη»), Μουσείο Μπενάκη – Εκδόσεις Πατάκη

Νίκος Γρηγοράκης: «Δύο αιώνες νεοελληνικής χαρακτικής – Συλλογή Γ.
Παπακωνσταντίνου», Εκδόσεις Γκοβόστη

Μουσείο Ερμιτάζ Αγίας Πεττρούπολης – «Οι ελληνικοί θησαυροί», Εκδόσεις Έφεσος

Θεοχάρης Δετοράκης: «Ο ναός της του Θεού σοφίας». Εκδόσεις Έφεσος

Δημήτρης Κωνστάντιος: «Ο κόσμος του Βυζαντινού Μουσείου». Έκδοση ΥΠΟ –
Βυζαντινού – Χριστιανικού Μουσείου

Κωστή Παλαμά: «Ελλάς και Μεσολόγγι» (Συλλεκτική έκδοση με ξυλογραφίες Γ.
Βαρλάμου). Πινακοθήκη Μοσχανδρέου