Όταν η τηλεόραση ήταν χάρτινη

H αφίσα του Γιάννη Μόραλη, μία από τις πολλές που φιλοτέχνησαν κορυφαίοι Έλληνες ζωγράφοι για τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού και οι οποίες ταξίδεψαν σε όλον τον κόσμο στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες

H μνήμη κοστίζει πολύ. Χρειάζεται τακτικές ανακαινίσεις, «αρχαιολογικές
ανασκαφές», εμπλουτισμό, μουσεία, εκδόσεις, χρηματοδότηση. Παραδόξως, ενώ η
Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει «Πολιτιστική Κληρονομιά» σχεδόν σε κάθε της
πρόγραμμα, η δική μας απορρόφηση κονδυλίων γίνεται κυρίως σε θέματα
αρχιτεκτονικής, αρχαιολογίας και μοντερνιστικών εκδηλώσεων ενώ, σε θέματα που
βοηθούν τη νεοελληνική αυτογνωσία μας, υστερούμε. Στο μεταξύ, τα πράγματα
δυσκολεύουν αφού όλο και λιγότεροι καταλαβαίνουμε τι είναι πολιτιστική
ταυτότητα και πώς γίνεται η προέκταση στον μέλλοντα χρόνο. Ξαφνικά εμείς, οι
κάποτε προγονολάτρες, περάσαμε στην άλλη όχθη, σαν να βιαζόμαστε να ξεχάσουμε,
να «κάψουμε τους φακέλους της Ιστορίας» και του τόπου. Γιατί άραγε;

Δεν υπάρχουν πολλοί «φάκελοι», με την εύγλωττη αξία που έχουν οι
αφίσες. Τις πρωτοείδαμε στην Εθνική Πινακοθήκη το 1984, όταν συνόδευαν την
πρώτη έκδοση του βιβλίου «Ελληνική Αφίσα» του Σπύρου Καραχρήστου. Σήμερα, με
τη δεύτερη ολοκληρωμένη έκδοση του αποθησαυριστικού αυτού τόμου, θα περίμενε
κανείς να συνοδεύει και τα εγκαίνια ενός σχετικού μουσείου, που να περιέχει
όχι μόνο τις ίδιες τις αφίσες αλλά και τρισδιάστατες αναπαραστάσεις από
δρόμους και τοίχους.

Δεν νοσταλγούμε, βέβαια, τους τοίχους με τις αλλεπάλληλες στρώσεις
αφισών, την κορύφωση της αφισοκόλλησης που προηγήθηκε του θανάτου της, γύρω
στο 1988, τότε που ξεκίνησε η μη-κρατική τηλεόραση. Καμαρώνουμε όμως τις
αμέσως προηγούμενες χρήσεις στην πολιτική, τη διαφήμιση προϊόντων ή του
τουρισμού, τις ακόμη παλαιότερες που έφτιαξαν καλλιτέχνες κορυφαίοι όπως οι Γ.
Βακιρτζής, Σπ. Βασιλείου, A. Τάσσος, K. Γραμματόπουλος, Π. Μαθιόπουλος, A.
Θεοδωρόπουλος A. Σπαχής, Γ. Μόραλης κ.ά., ακόμη και ο N. Γύζης.

Τρεις είναι οι κεντρικοί διάδρομοι αυτού του υπέροχου «χάρτινου μουσείου», που
μας παρέδωσε ο ερευνητής και επιμελητής του, ο Σπ. Καραχρήστος, σε μορφή
λευκώματος. Ο ένας οδηγεί σε δωμάτια-κεφάλαια θεματικά, ο άλλος αφηγείται
διακριτικά την ίδια την ιστορία των γραφιστικών τεχνών στην Ελλάδα. Ο τρίτος,
είναι η ελεύθερη διαδρομή, η επίσκεψη στις παλαιότερες μνήμες και νοοτροπίες
μας, που γίνεται κατά βούλησιν από τον αναγνώστη.

Οι αφίσες είναι ένα τεράστιο υλικό για έρευνα, αφορούν το σύνολο μιας
κοινωνίας, αφού φιλοτεχνήθηκαν για τη μέγιστη επικοινωνιακή συγκατάνευση. Τις
φαντάζεται κανείς αναρτημένες, σαν φορητά εικονίσματα, σε τοίχους και βιτρίνες
διαφορετικών ιστορικών περιόδων. Και αναβιώνει νοητά όχι μόνο τα θέματα
(πολιτικά πρόσωπα, προϊόντα, καταστάσεις), τα χρώματα και τα σχήματα, αλλά και
την ιδεολογική συγκρότηση του κοινωνικού περίγυρου.

Σήμερα, που εθιζόμαστε στην επικοινωνιολογική προσέγγιση της εικόνας, η
ιστορική αυτή αναδρομή είναι ακόμη πιο αποδοτική. Το πώς απευθυνόταν το μήνυμα
στον κόσμο, με κατάματες ή οραματικές ενατενίσεις των απεικονιζομένων, με
ειδυλλιακές ή αποτρόπαιες συνθέσεις, με πολλά ή λίγα λόγια στο αναγραφόμενο
σλόγκαν. Ο ασκημένος θεατής αναβιώνει επίσης και αυτούς που αντίκρυζαν τις
νοοτροπίες συνεννόησης όπως, έστω, τις προϋπολόγιζαν και τις ενσωμάτωναν στο
έργο τους οι γραφίστες δημιουργοί.

H ευαίσθητη χάρτινη υπόστασή τους και η περιορισμένη χρονικά
χρησιμότητά τους κάνει τις αφίσες είδος δύσκολο στην περισυλλογή. Εθνικών
διαστάσεων έπαινος αξίζει, νομίζω, στον κ. Καραχρήστο, που τις συμμάζεψε και
μας τις παρέδωσε ταξινομημένες και ταυτισμένες ως προς καλλιτέχνες και είδη.
Μαζί με τις Κινηματογραφικές Γιγαντοαφίσες, τις Λαϊκές Λιθογραφίες και τη
Λαϊκή Επιγραφή αποτελούν ένα πολύτιμο ιστορικό σώμα. Ποιος να νοιάζεται, όμως,
για τις σύγχρονες προεκτάσεις τους, τις ακόμη πιο εφήμερες τηλεοπτικές
διαφημίσεις ή τις ιστοσελίδες του Ίντερνετ;

Επιστρέφοντας στα παλαιότερα, αξίζει να σημειώσουμε τη μελέτη
«Διδάσκαλοι της Χαρακτικής 1843-1915» – Αγαθ. Τριανταφύλλου, Αρ. Ροβέρτος,
Νικ. Φέρμπος, καθηγητές στην ΑΣΚΤ. Συγγραφείς οι Γ. Μπόλης και Δ. Παυλόπουλος,
δύο νεώτεροι ιστορικοί της Τέχνης με γερή αρματωσιά, που ασχολούνται
«ανασκαφικά» με τη νεοελληνική τέχνη και την εικονογραφία. Το τονίζουμε
υποδειγματικά, γιατί οι 500 τουλάχιστον νέοι συνάδελφοί τους
αυτο-περιθωριοποιούνται, περιμένοντας διορισμούς σε κρατικούς οργανισμούς
μοντέρνας τέχνης, τη στιγμή που ένα τεράστιο ιστορικό υλικό του τόπου μας
μένει αδιερεύνητο και ανερμήνευτο, έξω από τη σύγχρονη μνήμη.

«Οι ελληνικές αφίσες» με λίγα λόγια

Ελκυστικό όσο και σπάνιο ιστορικό υλικό, σε μια εκτεταμένη παρουσίαση –
H ελληνική αφίσα όλων των θεματικών περιοχών, από τους σπουδαιότερους
καλλιτέχνες 19ου και 20ού αιώνα

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 9

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς 9

* Ξεχωρίζει από άλλες εκδόσεις της εποχής; 9

* Τα περιεχόμενα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα τους; 9

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

Σπύρος Καραχρήστος, «Ελληνικές Αφίσες», Εκδόσεις Κέδρος.

Γιάννη Μπόλη – Δημήτρη Παυλόπουλου, «Διδάσκαλοι της Χαρακτικής 1843-1915»,
Εκδ. H. Κουβέλη.