Άπατρις, αγωνιστής και πάντα ελεύθερος

Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ο κριτικός λογοτεχνίας, ο λάτρης της

τζαζ, ο πολυγραφότατος συγγραφέας, αλλά πάνω από όλα ο ακούραστος υπερασπιστής

της παλαιστινιακής υπόθεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, πέθανε το βράδυ της

Τετάρτης σε ένα νοσοκομείο της Νέας Υόρκης. Ήταν 67 ετών. «Ήταν ένας άνθρωπος

με ευρύ πνεύμα και θάρρος, που παρέμεινε μέχρι τέλους βαθιά αφοσιωμένος στην

ανθρωπιά του και στην παλαιστινιακή υπόθεση», δήλωσε η Παλαιστίνια βουλευτής

Χανάν Ασράουι. «Δεν επέτρεψε ποτέ σε κανέναν να τον τρομοκρατήσει ή να τον

φιμώσει».

Ο Σαΐντ γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ την 1η Νοεμβρίου 1935 και πέρασε τα παιδικά

του χρόνια σε μια γειτονιά που αποτελεί σήμερα μία από τις κυριότερες

συνοικίες της πόλης. Το 1947, όταν ο ΟΗΕ χώρισε την Ιερουσαλήμ σε αραβικό και

εβραϊκό τμήμα, ο πατέρας του μετακόμισε με την οικογένεια στο Κάιρο. Ανάμεσα

στους συμμαθητές του νεαρού Έντουαρντ ήταν και ο μετέπειτα βασιλιάς Χουσεΐν

της Ιορδανίας και ο Ομάρ Σαρίφ. Το 1952, οι γονείς του τον έστειλαν στη

Μασαχουσέτη, από όπου ο Σαΐντ πέρασε στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον και από εκεί

στο Χάρβαρντ. Το 1977 διορίστηκε καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο

Πανεπιστήμιο Κολούμπια, θέση που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του.

Το πρώτο του βιβλίο είχε τίτλο «Ο Τζόζεφ Κόνραντ και η μυθοπλασία της

αυτοβιογραφίας». Εδώ, ο Σαΐντ άρχισε να διερευνά ορισμένα από τα θέματα που θα

οδηγούσαν αργότερα στις θεωρίες του για τον πολιτισμό και τον ιμπεριαλισμό. Το

βιβλίο με το οποίο έγινε γνωστός, όμως, είναι ο «Οριενταλισμός», όπου

υποστηρίζει ότι από την Αναγέννηση και μετά «κάθε Ευρωπαίος, όσον αφορά αυτά

που λέει για την Ανατολή, είναι ρατσιστής, ιμπεριαλιστής και σχεδόν πάντα

εθνοκεντρικός». Άλλα γνωστά βιβλία του είναι «Το ζήτημα της Παλαιστίνης»

(1979), «Μετά τον τελευταίο ουρανό» (1986) και «Πολιτιστικός ιμπεριαλισμός»

(1993).

Το 1977, ο Σαΐντ έγινε μέλος του Παλαιστινιακού Εθνικού Συμβουλίου, από το

οποίο παραιτήθηκε το 1991. Το 1988 συνέβαλε στην επεξεργασία του νέου

παλαιστινιακού Συντάγματος. Μετά την υπογραφή των συμφωνιών του Όσλο, όμως, το

1993, στράφηκε εναντίον του Γιάσερ Αραφάτ και της «παλαιστινιακής κυβέρνησης

του Βισί». Θεωρούσε πως η ύπαρξη δύο κρατών, ενός παλαιστινιακού και ενός

ισραηλινού, δεν αποτελεί μια βιώσιμη λύση. H μόνη λύση γι’ αυτόν ήταν ένα

ενιαίο δι-εθνικό κράτος. «Πρέπει να μοιραστούμε τη γη όπου βρεθήκαμε μαζί, και

να τη μοιραστούμε με έναν πραγματικά δημοκρατικό τρόπο, με ίσα δικαιώματα για

κάθε πολίτη», έγραψε το 1999 σε ένα άρθρο του στους «Νιου Γιορκ Τάιμς».

Ο κυριότερος στόχος της κριτικής του, όμως, ήταν πάντα το Ισραήλ και ο

τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε τους Παλαιστινίους. «Οι Παλαιστίνιοι είναι οι

στερημένοι και αυτά που κάνουν μέσα από τη βία και την τρομοκρατία είναι

κατανοητά», είπε το 1989 σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό «New York». «Αυτά

που κάνουν οι Ισραηλινοί, όμως, οι φόνοι των Παλαιστινίων σε ευρεία κλίμακα,

αποτελούν συνέχιση της φρικτής και άδικης στέρησης που υφίσταται ο

παλαιστινιακός λαός».

Αντίθετος στην τρομοκρατία

Ο Σαΐντ ήταν πάντα αντίθετος στην τρομοκρατία, όποια μορφή και αν είχε,

παλαιστινιακή, ισραηλινή ή ισλαμική. Το 2000, όμως, ενεπλάκη σε μια ανόητη

διαμάχη, όταν πέταξε μια πέτρα εναντίον ενός ισραηλινού φυλακίου στα σύνορα με

τον Λίβανο. Ύστερα από πολλές συζητήσεις, το Πανεπιστήμιο Κολούμπια αποφάσισε

να μην τον τιμωρήσει, θεωρώντας ότι η πέτρα δεν στόχευε κανέναν, ότι δεν

παραβιάστηκε κανένας νόμος και ότι οι πράξεις του προστατεύονταν από τις αρχές

της ακαδημαϊκής ελευθερίας.

«Δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι ανήκω αποκλειστικά σε μια χώρα, ούτε κατάφερα ποτέ να

ταυτιστώ “πατριωτικά” με κάποια υπόθεση που να μην είναι χαμένη», έγραψε το

1991 στο περιοδικό «Nation». Αυτός ο «χαμένος» αγωνιστής, αυτός ο άπατρις

διανοούμενος, εξασφάλισε για πάντα μια θέση στην καρδιά μας.