Bατραχοπόδαρα πανέ

Ο Χρήστος Στέργιογλου και ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος σε στιγμιότυπο από τους «Βατράχους» του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος

Δεν χωρεί βέβαια αμφιβολία πως στο τέλος του κλασικού αιώνα, όταν γράφονται
και παίζονται οι «Βάτραχοι», οι σοφιστές έχουν ήδη μελετήσει τα κείμενα, έχουν
εγκαινιάσει την υφολογία και τη γραμματολογία. Ο Πλάτων π.χ., ανάμεσα στην
Αριστοφανική και την Αριστοτελική ακμή στον «Πρωταγόρα» αναπαράγοντας έναν
«αγώνα» ανάμεσα στον Σωκράτη και τον μεγάλο Σοφιστή στο τέλος του διαλόγου
τούς «σκηνοθετεί» να αμιλλώνται στην ανάλυση ενός ποιήματος του Σιμωνίδη. Ο
Πλάτων παραπέμποντας στην παράδοση, άρα και στην εποχή των Σωκρατικών αγώνων
με την εριστική σοφιστική, μας επιτρέπει να εικάσουμε πως ο «αγών» ανάμεσα
στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη αναπαράγει ως μέθοδο και τακτική γνωστές και
συνηθισμένες στον Αθηναίο πολίτη πνευματικές αντιπαραθέσεις, πραγματώσεις της
αποθέωσης της ουσίας της δημοκρατικής δομής του Άστεως, του Διαλόγου.

Πράγματι οι «Βάτραχοι» είναι η πρώτη θεατρική κριτική και είναι έξοχο να
σκέφτεται κανείς πως ο πρώτος κριτικός του θεάτρου υπήρξε ένας μεγάλος
δημιουργός, ένας ποιητής και συνάμα ένας μεγάλος κωμωδοποιός.

Αλλά το σημαντικό αυτό ποιητικό κατόρθωμα είναι ταυτόχρονα και μια
ευρεία εκμετάλλευση της διαλεκτικής ιδεολογίας. Υπάρχει ένα ζεύγος επί σκηνής
που εκφράζει το αθηναϊκό και εν γένει το ελληνικό συναμφότερον. Ένας περιδεής
θεός και ένας γενναίος δούλος. Ένας θεός που φοβάται, δειλός, και ένας θνητός
στερημένος το δικαίωμα του ελεύθερου πολίτη, άρα «πράγμα», υποζύγιο, «όργανον
(εργαλείο) με ψυχή», για να θυμηθούμε τον ορισμό του δούλου από τον Αριστοτέλη
που διασχίζει το σκοτάδι και τα μυστήρια με τόλμη και αυτοσχεδιαστικό οίστρο.
Από την άλλη, ένα άλλο ζεύγος κυριαρχεί στην Ορχήστρα.

Δύο χοροί, βατράχων και Ελευσίνιων μυστών, εκφράζουν από τη μια το ζωώδες και
το αφασικό άναρθρο και από την άλλη την πνευματικότητα, το ιερόν και την
απογείωση του έναρθρου λόγου σε ποιητικούς γαλαξίες.

Ο Αριστοφάνης αντιπαραθέτει το βρεκεκέζ κουάξ κουάξ των σεξουαλικά ακόρεστων
φρύνων στον μυστικισμό της ερωτικής αφοσίωσης του μυημένου προς το θείον.

Είναι γνωστό πως κατά την πορεία των Ελευσινίων από την Αθήνα προς το
Τελεστήριον μέσω της Ιεράς Οδού, η ιερά πομπή συναντούσε στις γέφυρες των
μικρών ρυακιών του Ηριδανού τα σκώμματα, τις βωμολοχίες και τις παρωδίες των
μεταμφιεσμένων χλευαστών των μυστηρίων στον θεσμό (ναι, θεσμό) των γεφυρισμών.

Και βέβαια ο Αριστοφάνης αντιπαραθέτει την Άνω Πόλιν, το Άστυ με τον Κάτω
Κόσμο.

Ο Διόνυσος, θεός που κατά το συναξάρι του πέθανε και διαμελίστηκε και
αναστήθηκε, διαλέγεται με τον μοναδικό ημίθεο, τον Ηρακλή, που πήγε ζωντανός
στον Άδη και επέστρεψε. Αλλά και ο Αιακός, που μαζί με δύο άλλους πρώην
θνητούς τιμήθηκε στον Άδη να επιστατεί στην ψυχοστασία, στο ζύγιασμα των
ψυχών, μεταφέρει στον Κάτω Κόσμο μαζί με τον Μίνωα και τον Ραδάμανθυ το
επίγειο ήθος.

Αυτοί οι αγώνες, οι αντιθέσεις, οι παράλληλοι και συνάμα ομόκεντροι
κύκλοι προηγούνται ώστε να φτάσουμε στην «φιλόλογον σύστασιν» της
Στιχοστασίας!

Οι «Βάτραχοι είναι βαθιά πολιτικό έργο. Το ερώτημα που τίθεται καιρίως και
ευθέως είναι: «Σε τι χρησιμεύουν οι ποιητές μέσα στις συντεταγμένες
πολιτείες;».

H πρώτη και θεμελιώδης απάντηση είναι: «οι ποιητές σώζουν τα φαινόμενα,
στηρίζουν και δημιουργούν θεσμούς, γαλουχούν συνειδήσεις και συντελούν στη
συνοχή των πολιτικών επιδιώξεων».

Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς πως παγίως ακόμη και η αμφισβητούσα σοφιστική σκοπό
της πόλεως έθετε την επιδίωξη της κοινής ευτυχίας, τότε οι ποιητές είναι οι
οδοδείχτες προς την κατεύθυνση του επιδιωκόμενου στόχου.

Ο Αισχύλος εξέφραζε την εποχή που το Άστυ θεμελίωνε θεσμούς
συμμετοχικής δημοκρατίας και κατήγαγε νίκας κατά Βαρβάρων, ο Ευριπίδης
εκπροσωπεί την εποχή της κριτικής και διαλεκτικής σκέψης που διαμορφώνει
συνειδήσεις με ελευθερία βούλησης.

Από ‘κεί και πέρα ο κριτικός του Θεάτρου και της Λογοτεχνίας Αριστοφάνης
εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους κάθε ποιητής οικοδομεί το έργο του ώστε
να ανταποκριθούν στο αίτημα της πολιτείας περί χρησιμότητας των ποιητών.

Ποτέ δεν δόθηκε πειστικότερη απάντηση για τη διαλεκτική σχέση (το αιώνιο
πρόβλημα έκτοτε) μεταξύ μορφής και περιεχομένου στα έργα της τέχνης. Ο
Αισχύλος κρίνεται ως αμετροεπής, πληθωρικός, συναισθηματικός και υψιπέτης
διότι η εποχή του, εποχή επικών αγώνων και αισιόδοξων προοπτικών, απαιτεί από
τον ποιητή να εμπνέει ενθουσιασμό, μεγαλείο, αιδώ και φόβο, ευθύνη και σέβας
στους πολίτες.

Ο Ευριπίδης ελέγχεται διότι αμφισβητεί, εκλογικεύει, ηθικολογεί και
υποτάσσεται σ’ έναν άκριτο σχετικισμό. Ο πρώτος υψώνει λεκτικά πυργώματα, ο
δεύτερος σκηνογραφεί ωραία ερείπια.

Ο πολιτικά συντηρητικός δημοκράτης Αριστοφάνης προτιμά να αναστήσει και να
επαναφέρει στη γη ως σωτήρα του Άστεως τον Αισχύλο, αφού διαπιστώνει πως η
κατεδάφιση των παραδοσιακών αξιών και η αφυδάτωση των δημοκρατικών θεσμών
χρειαζόταν μια σάλπιγγα κι όχι ένα σουραύλι.

Είναι εξάλλου τυχαίο πως στην πρόσφατη εθνική μας κατάπτωση με τη χούντα ο
Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε Κάλβο και Σικελιανό;

Φοβάμαι πως αυτές ή άλλες σοφότερες και πλέον ερεθιστικές σκέψεις δεν
προηγήθηκαν στον στοχασμό του Σωτήρη Χατζάκη, που ανέβασε τους «Βατράχους»
στην Επίδαυρο με τον θίασο του ΚΘΒΕ.

H παράστασή του δεν έχει άξονα και κυρίως φοβήθηκε μήπως γίνει πληκτική λόγω
του φιλολογικού της φορτίου. Δυστυχώς έγινε θορυβωδώς πληκτική λόγω των
απονενοημένων προσπαθειών να μας διασκεδάσει.

Εξάλλου, η μετάφραση του Ταχτσή, φιλοτεχνημένη για τις συνθήκες μετά τη
μεταπολίτευση, γέρασε γρήγορα. H μετάφραση του Μάτεσι, απ’ όσες κυκλοφορούν,
είναι αφάνταστα πιο εύστοχη και στις αναλογίες της ευρηματικότερη. Με εξέπληξε
το κακό γούστο που απέπνεαν τα κοστούμια της Μπρέισουελ. Αυτή η καλλιτέχνιδα
μάς έχει συχνά ευφράνει με τις χρωματικές της αρμονίες και τη λιτότητα της
γραμμής αλλά και την εμμονή στο ύφος της εποχής. Στους «Βατράχους» για λίγο
πίστεψα μήπως προμηθεύτηκε κοστούμια ή στοιχεία ενδυματολογικά από το
βεστιάριο του θεάτρου. Κανένα ύφος. Μασκαραλίκια και των γονέων.

H συνθέτις της παράστασης, γνωστή ιέρεια του μεταμοντερνισμού, καταγόμενη από
το μακαρία τη λήξει LA ΜΑΜΑ και συνεργάτιδα του Ρουμάνου σκηνοθέτη Σερμπάν,
συνεργάτη του LA ΜΑΜΑ, που γύρισε στο Βουκουρέστι, έφτιαξε ένα μουσικό
παστίτσιο, ό,τι της κατέβαινε. Κατέστρεψε τα αριστουργηματικά χορικά των
μυστών βάζοντας τους Ελευσίνιους πιστούς να τραγουδάνε ραπ.

Ατμόσφαιρα ορθάδικου

Ο δολοφόνος κάθε ύφους υπήρξε ένας αλαζόνας χορογράφος, ο Ρήγος.
Επιστράτευσε όποια σάχλα κινισιολογική, ασκησούλες γυμναστικής και ατμόσφαιρα
ορθάδικου για να ερμηνεύσει (τρομάρα του) ένα από τα δυσκολότερα λυρικά
κείμενα του εν γένει αρχαίου θεάτρου. Προτείνω για τιμωρία χορογράφου και
μουσικού να ακούνε επί ένα μήνα τη μουσική του Γιάννη Χρήστου και ό,τι
κινησιολογικά υποβάλλει.

Ο Χατζάκης δεν μπόρεσε να επιβληθεί στους συνεργάτες του. Μόνο η
μακροχρόνια συνεργάτιδά του Έρση Δρίνη κατασκεύασε ένα ευρηματικό δέντρο της
ζωής, γνωστό σύμβολο και της χριστιανικής και της καβαλιστικής μυστικής
φιλοσοφίας που ενώνει τον ουρανό με τα βάθη του Κάτω Κόσμου όπου οι ρίζες του.

Αν δεν του ξέφευγε ο Σαντάς (Ευριπίδης), που αλώνιζε τη σκηνή με άναρθρες
κραυγές κάνοντας ακόμη και το γνωστό «συναξάρισμα», οι άλλοι ηθοποιοί είχαν
και μέτρο και ικανή παρουσία. Ο Μυλωνάς (Αισχύλος) μετρημένος και λιτός, ο
Στέργιογλου (Διόνυσος) χωρίς εξάρσεις, πέρασε χωρίς εκδορές. Ο Βασίλης
Χαραλαμπόπουλος μετά τον Λούλη, ένα μεγάλο κέρδος για το αρχαίο δράμα. Λιτός,
σεμνός, καίριος Ξανθίας, αποτελεσματικός και με έξοχη αίσθηση της ατάκας και
της επικοινωνίας με το κοινό.

INFO

Οι «Βάτραχοι» του ΚΘΒΕ παρουσιάστηκαν στην Επίδαυρο την Παρασκευή 22 και το
Σάββατο 23 Αυγούστου.