Με το βλέμμα του Ευρωπαίου περιηγητή

Άποψη από την έκθεση «Ταξιδιώτες Ζωγράφοι στην Κύπρο 1700-1960» στο Χριστιανικό Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών

Μη φανεί υπερβολικό: Την έκθεση «Ταξιδιώτες Ζωγράφοι στην Κύπρο 1700-1960»
πρέπει να την δούμε όλοι, φιλότεχνοι και μη. Οι άνθρωποι των μουσείων, για να
χαρούν μια πρότυπη διαμόρφωση των χώρων και την άριστη σύνθεση των εκθεμάτων.
Οι φίλοι της ζωγραφικής για να διαπιστώσουν τα ποικίλα καλλιτεχνικά πρίσματα
υπό τα οποία ένας ιστορικός τόπος μπορεί να απεικονιστεί και να είναι ο ίδιος.
Οι φίλοι της Ιστορίας και της Ανθρωπολογίας, για να αισθανθούν τις
πολυ-πολιτισμικές διαστάσεις που καθορίζουν ακόμη και σήμερα το βλέμμα τόσο
του περιηγητή ζωγράφου όσο και του περιηγούμενου τόπου. Και ο κάθε Έλληνας που
– καλωσορίζοντας την Κύπρο στην Ευρώπη – μπορεί να μελετήσει αναλογικά το πώς
μας έβλεπαν και μας βλέπουν οι Δυτικοευρωπαίοι, εμάς που ακουμπάμε στη Μέση
Ανατολή. Συμφωνούμε πάντως με τον πρόλογο της επιμελήτριας: «Ένα ιστορικό
πανόραμα της Κύπρου αποτελούν οι εικόνες αυτής της έκθεσης, με απόψεις
οριενταλιστικές, ρομαντικές αλλά και αποικιοκρατικές».

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά τους. Ο επισκέπτης μπαίνει σ’ ένα
μουσειακό χώρο πολλών επιπέδων, με κλίμακες και μελετημένους φωτισμούς που
οδηγούν τα βήματα στις διάφορες αίθουσες. Η σκηνοθεσία βασίζεται στην παράθεση
ανά ομάδες από χαρακτικά, ντοκουμέντα, πινακίδες με κείμενα και – αναπάντεχα
πολλούς – πίνακες, που αντιπροσωπεύουν τα χρόνια από το 1700 έως το 1960, όταν
το νησί απέκτησε εθνική αυτονομία. Τα περισσότερα ονόματα καλλιτεχνών – εκτός
από ένα έργο του Τισιανού – άγνωστα στο ευρύ κοινό: Β. Μπάρσκι, Α. Ντράμοντ,
Τζ. Σκιπ, Λ.-Φ. Κασάς, κ.ά.π., συνολικά 120 καλλιτεχνών.

Περιηγητικού χαρακτήρα είναι οι περισσότερες ζωγραφικές απεικονίσεις,
κι εδώ χρειάζεται να επισημάνουμε ότι αυτό το εικαστικό είδος αφορά τον τόπο
μας γενικότερα, αλλά ελάχιστοι συλλέγουν ή μελετούν (εξαίρεση, η Φ.-Μ.
Τσιγκάκου, του Μουσείου Μπενάκη) τέτοια έργα, τα οποία στις μέρες μας έχουν
και μια πρόσθετη επικαιρότητα: είναι προδρομικά της «ανθρωπογεωγραφικής
φωτογραφίας» π.χ. του Νάσιοναλ Τζεογκράφικ, και γενικότερα του Ευρωπαίου αστού
που αναζητά το πνεύμα των άλλων πολιτισμών. Δεν είναι απλώς «φωτογραφία», αλλά
ντοκουμέντα πολλών άλλων παραμέτρων. «Παίζοντας την κασέτα αντίστροφα», ο
σημερινός θεατής ανακαλύπτει δύσβατα μονοπάτια από τα οποία σχεδιάστηκε το
κάθε έργο, παλιές όψεις αρχαίων ερειπίων, φορεσιές, στάσεις σώματος,
νοοτροπίες ντόπιων και ξένων. Από σημειολογική άποψη, η αναζήτηση και σύνθεση
των στερεοτύπων (οπτική γωνία, κεντρικό θέμα, ορίζοντας, πρώτα πλάνα) μαρτυρεί
ένα βλέμμα που αναζητά ανάπαυλα και ενατένιση, μαζί με την ιστορική ή
γεωγραφική πληροφορία, συχνά εξιδανικευμένη.

Στον 19ο και τον 20ό αιώνα, στην αγγλοκρατούμενη πλέον Κύπρο, συναντάμε
ζωγραφική λιγότερο περιηγητική, και περισσότερο προσωπική. Τοπία,
προσωπογραφίες, σκηνές καθημερινότητας. Ανάμεσα σε Άγγλους, Ρώσους ή Γάλλους,
και ορισμένοι Έλληνες ζωγράφοι, ο Ν. Γεραλής (που δίδαξε σε κυπριακό σχολείο)
και ο Α. Γιαλλινάς.

Παραλείψεις; Αναφέρουμε μία, ίσως επειδή το θέμα το ερευνάμε προσωπικά,
ως προς την ελλαδίτικη πλευρά: Υπάρχουν στην Κύπρο δύο ολόσωμα πορτρέτα, έργα
του Ν. Ξυδιά (19ος αι.) που απεικονίζουν προγόνους του Μ. Κακογιάννη και
αποτελούν τεκμήριο της αστικής ελληνικής Κύπρου.

Αφετηρία και βάση της πετυχημένης αυτής έκθεσης είναι η συλλογή Κώστα και
Ρίτας Σεβέρη και το βιβλίο της τελευταίας με τον ίδιο τίτλο. Είναι ευχάριστο
και σπάνιο να πιάνει κανείς στα χέρια του ένα λεύκωμα γραμμένο από ιστορικό
της τέχνης που ταυτόχρονα έχει δημοσιογραφική εμπειρία και έτσι γεφυρώνει
ιδανικά το θέμα με το βλέμμα του φιλότεχνου.

Με δυο λόγια, έκθεση και έκδοση τιμούν όλους τους συντελεστές τους.

INFO

«Ταξιδιώτες Ζωγράφοι στην Κύπρο, 1700-1960», Συλλογή Σεβέρη, Βυζαντινό
Χριστιανικό Μουσείο, Β. Σοφίας 22, τηλ. 210-721.1027, μέχρι 1η Ιουνίου.