Τα «έξω» και τα «μέσα»

Στην Ανατολή δεν κατατασσόταν, σύμφωνα μ’ αυτήν τη διαίρεση, άλλο από τις
χώρες με σοσιαλιστικό καθεστώς: σε όποια πλευρά κι αν βρισκόταν κανείς, ο
«κακός» ήταν ο άλλος. Μόνο που το σχήμα το οργάνωσε η Δύση, δηλαδή οι ΗΠΑ. Και
οι δύο πλευρές είχαν αποδυθεί σε φρενήρεις ρυθμούς εξοπλισμών για να
προστατευθούν από τον «κακό», ο οποίος συνιστούσε διαρκή εν δυνάμει απειλή –
από στιγμή σε στιγμή θα επιτίθονταν.

Αυτό είναι ένα σύντομο, απλό περίγραμμα αυτού που είναι γνωστό ως Ψυχρός
Πόλεμος· τη δεκαετία του 1960 τα γεγονότα που σχετίζονται μ’ αυτόν εκδηλώθηκαν
με δραματικό τρόπο και κορυφώθηκαν με την κρίση της Κούβας. Παράλληλα, αυτή η
δεκαετία γνώριζε όχι μόνον τον απόηχο αλλά και τις επιπτώσεις της άγριας
αποσταλινοποίησης, η οποία δεν πρέπει να θεωρούμε ότι αφορούσε τις χώρες του
σοσιαλισμού μόνον· αφορούσε όλες τις κοινωνίες γιατί η μεγάλη επανάσταση του
20ού αιώνα άλλαζε τώρα μορφή και χαρακτήρα και πορευόταν προς τη
γραφειοκρατική οργάνωση και προς ένα είδος κρατικού καπιταλισμού. Στη δεκαετία
του 1960, και αρκετά μέσα στη δεκαετία του 1970, ως μόνες επαναστατικές
διέξοδοι πρόβαλλαν ο μαοϊσμός και η γκεβαρική ουτοπία.

Πρόκειται στην πραγματικότητα για βαθιά κρίση της σοσιαλιστικής επανάστασης
και για ρήγμα στο στρατόπεδο του παγκόσμιου σοσιαλισμού· κάτι που αναστάτωσε
την κοινωνική σκέψη, άφησε ελεύθερο χώρο για νέου τύπου αριστερά κινήματα και
απελευθέρωσε κοινωνικές δυνάμεις με ευρύτερα αιτήματα που αντιστοιχούσαν στις
νέες πραγματικότητες και ανάγκες. Οι νέες τεχνολογίες, με θεαματικότερη
εκδήλωσή τους τα διαστημικά ταξίδια, θα διαμόρφωναν βέβαια νέες συνειδήσεις
και θα οδηγούσαν σε νέες κοινωνικές συνειδητοποιήσεις, αμέσως όμως έκαναν
φανερή τη νέα φόρα της καπιταλιστικής ανάπτυξης και τα μηνύματα της έλευσης
μιας νέας εποχής.

Στο επίπεδο της κοινωνικής κινητικότητας ένα νέο κίνημα, το οποίο έμεινε
γνωστό ως «νέο κύμα» και δεν αντιστοιχούσε μόνο σε εκφράσεις της τέχνης,
ερχόταν σαν απάντηση στον επεκτατισμό της αμερικανικής κουλτούρας τύπου
γουέστερν (καλός – κακός) και για να δηλώσει την έγερση των ιδεολογιών σε μια
κοινωνία σε ανάταση και ανάταξη. Αυτό έκανε τις πολιτικές εξουσίες πιο
συντηρητικές: στις ΗΠΑ, τη μητρόπολη πλέον του παγκόσμιου καπιταλισμού, ακόμη
και τα δειλά κεντρώου τύπου φιλελεύθερα ανοίγματα έμοιαζαν αδύνατα, καθώς
μάλιστα η «υπερδύναμη» βυθιζόταν όλο και πιο βαθιά στα έλη του Βιετνάμ, τα
αντιπολεμικά κινήματα δυνάμωναν και εκεί και η αμερικανική κοινωνία ολόκληρη
καταλαμβανόταν από νευρική κρίση.

Στην Ελλάδα, στα «μέσα», την πορεία της κοινωνίας και τη λειτουργία των
εξουσιών, τις σχέσεις δηλαδή στο κοινωνικό και εξουσιαστικό επίπεδο,
εξακολουθούσε και στη δεκαετία του ’60 να τις επηρεάζει, και εν πολλοίς να τις
προσδιορίζει, το «αποτέλεσμα» του Εμφυλίου. Οι κυβερνήσεις της νικήτριας
Δεξιάς, από το 1952 κιόλας, όταν είχε γίνει αναντίρρητο ότι η επιβολή
δικτατορίας – κάτι που δεν θα ήταν μακριά από τις κανονικότητες – ήταν
αδύνατη, είχαν οργανώσει την – και βίαιη – επέμβασή τους προκειμένου να
αποκτήσουν τον έλεγχο της ανάπτυξης της κοινωνίας, να κατευθύνουν δηλαδή τη
μορφή και τον χαρακτήρα της για μακρό χρόνο στο κοντινό τους μέλλον. Τελικός
στόχος αναγνωρίστηκε η προώθηση της κατασκευής ενός όσο γινόταν ευρύτερου
μικροαστικού κοινωνικού χώρου, με δυνατότητες αυτόματης αναπαραγωγής του,
προκειμένου να αποδυναμωθεί ο κοινωνικός όγκος της Αριστεράς και να
αποφραχθούν οι ιδεολογικές προσβάσεις της.

Για την επιτυχία του εγχειρήματος χρησιμοποιήθηκε, όπως είπαμε, και βία, και
οικονομική και εξωοικονομική. Πολύ περισσότερο που κατά τη δεκαετία του ’60
έχουμε μια ανάπτυξη που οδήγησε τη χώρα εντός του παγκόσμιου οικονομικού
συστήματος και την έκανε μέρος του· αυτή οφειλόταν, εν πολλοίς, στις
κοινωνικές δυνάμεις που απελευθέρωσαν ο αντιφασιστικός πόλεμος του 1940 και η
Αντίσταση που ακολούθησε· αυτές τις δυνάμεις θέλησε η Δεξιά να οδηγήσει, μετά
τη νίκη της στον Εμφύλιο, στις δικές της κοινωνικές και ιδεολογικές επιλογές.

Η οικονομική βία εκφράστηκε με την προώθηση της αστικής μικροϊδιοκτησίας, με
την καλλιέργεια έντονου αποταμιευτικού «πνεύματος», το οποίο αναδείχθηκε σε
βασικό συσσωρευτικό παράγοντα, και με την αλλοίωση της γεωγραφικής κατανομής
του πληθυσμού· συνδυασμένα όμως: το τμήμα της αγροτικής εξόδου που δεν
απορροφήθηκε από τη μετανάστευση «αντάλλαξε» το αγροτικό με αστικό ακίνητο,
μια ανταλλαγή που τη διευκόλυνε η πολιτική της οριζόντιας ιδιοκτησίας, ως
υλοποίηση της καραμανλικής μεγάλης ιδέας τού «χτίστε, χτίστε, χτίστε!»·
«αντάλλαξε» το αγροτικό εισόδημα με το βιομηχανικό ημερομίσθιο ή με το
εισόδημα του μικροεπιτηδεύματος.

Πρέπει να μείνουμε λίγο περισσότερο στο ζήτημα της αποταμίευσης, αυτού του
κυρίαρχου ιδεολογήματος της δεκαετίας μας, το οποίο στην εφαρμογή του
αποδείχθηκε εξαιρετικά αποδοτικό: με την πολιτική της προσέλκυσης
μακροπρόθεσμων καταθέσεων μέσω της προσφοράς υψηλών επιτοκίων, που απέβλεπε
στην προσέλκυση και μεταναστευτικού συναλλάγματος, τα κέρδη των τραπεζών
εκτινάχθηκαν στα ύψη· η λαϊκή αποταμίευση διοχετευόταν από τις τράπεζες στον
επιχειρηματικό χώρο και έτσι το δανειακό κεφάλαιο αναγορεύθηκε σε κύριο μοχλό
της οικονομικής ανάπτυξης. Θα χρειαστώ όμως και μία τρίτη επιφυλλίδα για να
ολοκληρώσω.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.