Οι πληρωμένες καμπάνες

Ισχυρίζεται και όχι, βεβαίως, αδίκως, ούτε υπερβαλλόντως ο Κρέοντας, πως το
χρήμα, ο άργυρος, είναι ο πιο αισχρός από τους θεσμούς που εθέσπισε ο
άνθρωπος, το πιο δηλητηριώδες άνθος του κακού απ’ όσα φυτρώνουν στην ανθρώπινη
κοινωνία. Αυτό, το χρήμα, λέει, εκπορθεί πόλεις, αυτό ξεσπιτώνει ανθρώπους,
αυτό διαστρέφει τα ήθη και τις γνώμες των πολιτών, αυτό στρέφει τον άνθρωπο σε
πράξεις αισχρές, αυτό τον αναγκάζει, τον ωθεί σε κακουργίες, αυτό τους οδηγεί
συχνά στην αλαζονεία και την ασέβεια.

Από την άλλη, ο Αισχύλος στον «Αγαμέμνονα» βάζει στο στόμα του φρουρού – που
έχει καθήκον στην ταράτσα του μεγάρου των Μυκηνών να περιμένει για χρόνια το
φωτεινό σινιάλο το οποίο θα ταξιδεύει βουνό σε βουνό, από την Τροία, φέροντας
την είδηση πως το Ίλιον πάρθηκε – τα σημαδιακά λόγια: τα δ’ άλλα σιγώ· βους
επί γλώσση, μέγας βέβηκεν. Για τ’ άλλα σιωπώ· πατά στη γλώσσα μου μεγάλο βόδι.
Τι να σημαίνει τάχα αυτή η έξοχη έκφραση; Πολύ θα θέλαμε να είναι μια έξοχη
υπερρεαλιστική εικόνα, που να σημαίνει το φίμωμα κάθε ελεύθερης φωνής, πως
κάποια τυραννική εξουσία βουλώνει το στόμα και υποχρεώνει τους ανθρώπους στη
μουγκαμάρα και τον «σκασμό». Όταν όμως οι σχολιαστές μάς παραπέμπουν στο
αργολικό νόμισμα, τον Βουν, ασημένιο κέρμα με την εικόνα του ιερού ζώου της
Ήρας, πολιούχου του Άργους, του Βοδιού, η αισχυλική φράση, που είχε γίνει ήδη
στην αρχαιότητα παροιμιακή, σημαίνει, πλέον, τα λεφτά, τα χρήματα μου
μπουκώνουν το στόμα, ο μισθός, αφού είμαι υπάλληλος, δούλος, εξαρτημένος από
την εξουσία, η δωροδοκία, η πληρωμή κρατούν το στόμα μου κλειστό. Η σιωπή μου
είναι αγορασμένη. Ακόμη χρωστάω σε άλλους τη σιωπή μου.

Ο Διονύσιος Σολωμός, εκτός των άλλων (ποίηση, πεζογραφία, κριτική)
κορυφαίων προσφορών του στην τέχνη και στη γλώσσα μας, είναι και κορυφαίος
σατιρικός ποιητής μας. Το δυστύχημα είναι πως, για τους πολλούς και τη
γλωσσικά ανάπηρη παιδεία μας, τα σατιρικά του ποιήματα είναι γραμμένα στη
δυσνόητη και ακοινώνητη ζακυνθινή ντοπιολαλιά. Να κάτι, όμως, που αφορά το
θέμα μας, το οποίο είναι τραγικά κατανοητό στην πανελλήνια γλώσσα μας: «Οι
καμπάνες πληρωμένες κάνανε σαν βουρλισμένες». Φυσικά, στην πραγματικότητα
πρόκειται για τους καμπανοκρούστες, αφού οι καμπάνες μόνες τους κρέμονται
ανενεργές και άφωνες στην τραβέρσα του καμπαναριού, με αδρανές το γλωσσίδι.
Άρα, οι πληρωμένοι καμπανοκρούστες καμπανίζουν με μανία, χαλάνε τον κόσμο,
ξεκουφαίνουν, τρικυμίζουν τον αέρα.

Και οι τρεις αυτές αναφορές στο χρήμα που καταστρέφει, που αποσιωπά, που
καταπίνει την αλήθεια ή διατυμπανίζει ευφημιστικά κάτι ή κάποιον είναι,
σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, όχι απλώς επίκαιρο αλλά καίριο ηθικό πρόβλημα του
καιρού μας.

Από τη μια έχουμε καθημερινά συμπτώματα εύκολου πλουτισμού, κερδοσκοπίας,
αισχροκέρδειας αλλά και δωροδοκιών, δωροληψιών, ύποπτων συναλλαγών, με σκοπό
την απόκτηση παράνομου και «μαύρου» χρήματος. Καθημερινά για τα «λεφτά»,
συνειδήσεις αμβλύνονται ή στενεύουν, ήθη εξευτελίζονται, θεσμοί
γελοιοποιούνται, αξιώματα απαξιώνονται, αξίες εκπίπτουν, αρχές συστέλλονται,
αρετές βρωμίζονται ή μετωνυμικώς εκφράζουν το αντίθετό τους (ο αγαθός
χαρακτηρίζεται βλάκας και ο απατεώνας χαρισματικός, ο φονιάς και ο ληστής
ιδεολόγος υπερασπιστής οραμάτων κ.τ.λ.). Κι όλα για το χρήμα.

Εδώ πλέον έφτασε ο αναρχικός, για να πείσει και να κάνει ήσυχος τη δουλίτσα
του, να φοράει την προσωπίδα του μεγαλοαστού, να κτίζει βίλες, να συχνάζει σε
σαλόνια, να αναμασά λογοτεχνικά κείμενα γιατί, βεβαίως, το χρήμα σημαίνει
βόλεμα, αστική ασφάλεια και συντήρηση βεβαίως, βεβαίως. Εξάλλου ο Ζορό ήταν
παιδί μεγάλου γαιοκτήμονα, ο Ρομπέν των Δασών γιος φεουδάρχη και ο Αρσέν
Λουπέν φορούσε φράκο, μονόκλ και κρατούσε μπαστούνι με φιλντισένια λαβή. Και
ζούσαν ληστεύοντας όλοι, έχοντας ως πρόσχημα το καλό του κοσμάκη.

Από την άλλη μεριά το χρήμα, το ασήμι, ο χρυσός (συχνά και η σμύρνα, ο
λίβανος) βουλώνουν στόματα, σφραγίζουν συρτάρια, αποσιωπούν γεγονότα,
εξαγοράζουν τη σιωπή των γνωριζόντων. Άλλοτε ως φόβητρο (δεν θα πληρωθείς, αν
μιλήσεις), άλλοτε ως μελλούμενη υπόσχεση (θα σε κάνω χρυσό αν κάνεις τα
κλειστά μάτια, αν βγάλεις τον σκασμό), άλλοτε με εξαργύρωση ή συμψηφισμό
ανομημάτων, το χρήμα εξασφαλίζει τη μουγκαμάρα, την αποσιώπηση και συχνά την
παραπλάνηση και την ψευδή καταμήνυση.

Τέλος, είναι οι πληρωμένες καμπάνες. Και δεν αναφέρομαι εδώ, βεβαίως, στους
επαγγελματίες διαφημιστές ή δημοσιοσχεσίτες. Αυτοί ασκούν δημόσιο επάγγελμα,
δηλαδή δημοσίως αναλαμβάνουν την ευθύνη ότι αυτό που επαγγέλλονται το
γνωρίζουν, ζητούν αμοιβή ανάλογη με την πειστική τους μέθοδο και την
αποτελεσματικότητά τους.

Αναφέρομαι στους καμπανοκρούστες που πληρώνονται χωρίς να το δηλώνουν.
Εμφανίζονται ως πεισμένοι οπαδοί, το χειρότερο ως «αντικειμενικοί»
πληροφοριοδότες, ως δημόσιοι λειτουργοί της πληροφόρησης, δημοσιογράφοι,
σχολιαστές, αρθρογράφοι, πάσης φύσεως πευθήνες (για να θυμηθούμε μια ξεχασμένη
ωραία λέξη, που αποθησαύρισε ο Κουμανούδης, με ρίζα το ρήμα πυνθάνομαι, δηλαδή
ζητώ να μάθω). Σ’ αυτούς η πληρωμή για να εξαντλήσουν έως μανίας το
εκκωφαντικό τους καμπάνισμα δεν είναι πάντα σε ζεστό, ρευστό χρήμα. Είναι
οφίτσια, είναι ταξιδάκια, είναι αποκλειστικότητες στην πρόσβαση της εξουσίας ή
στην πηγή των πληροφοριών, είναι δημόσια αξιώματα επ’ αμοιβή βεβαίως, βεβαίως,
ως ανταμοιβή για το βουρλισμένο, την κατάλληλη στιγμή, καμπανάρισμα.

Και όσοι εκμαυλίζονται και εκμαυλίζουν με το χρήμα, και όσοι σιωπούν,
αποσιωπούν, κουκουλώνουν ή παραπληροφορούν, και όσοι γίνονται με ανταλλάγματα
ντελάληδες, κήρυκες, κεκράχτες της εξουσίας, του πλούτου, της παράνομης και
αυθαίρετης αγοράς, επενδυτές με πορφύρα των γυμνών από ταλέντο και προσόντα
σταρ και εκπορνευτών της τέχνης, βλάπτουν εξίσου την κοινωνία. Η τρίτη όμως
κατηγορία, οι καμπανοκρούστες που βουρλίζονται μπουκωμένοι με αργύρια, είναι
οι πιο επικίνδυνοι και δύσκολα τους ξεχωρίζει κανείς.

Οι κερδοσκόποι, οι δωρολήπτες, οι σπάταλοι, οι τζογαδόροι κάποτε
φτάνουν σε αδιέξοδο. Αποκαλύπτονται. Σπανίως ξεφεύγουν την καταστροφή και το
ξεμπρόστιασμα, το εδώλιο ή την κοινωνική καταδίκη.

Για όσους πληρωμένοι σιωπούν, αποκρύπτουν, θάβουν, η Αλήθεια κάποτε
αποκαλύπτεται και οι πατημένες γλώσσες λύνονται ή κόβονται.

Οι πληρωμένες όμως καμπάνες, όταν μάλιστα είναι και μελωδικές, ναρκώνουν,
αποκοιμίζουν, φανατίζουν, δημιουργούν φανατικούς οπαδούς, θαυμαστές, οι
οποίοι, κι όταν αποκαλυφθεί η απάτη, η κενότητα του διατυμπανιζομένου,
ντρέπονται γιατί γοητεύθηκαν από το καμπάνισμα και καταπίνουν την ντροπή τους.

Το λάθος είναι ότι παγιδεύονται στο «βούρλισμα» και δεν αντιλαμβάνονται πως,
όσο μεγαλύτερο είναι, όσο μανιακό, τόσο μεγαλύτερη είναι η πληρωμή του καμπανοκρούστη.