Αλήθεια πέθαναν οι διανοούμενοι;

Στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» (21/7/02) ο Θ. Γιαλκέτσης αναδημοσίευσε ένα
κείμενο του Μάικλ Ιγκνάτιεφ, στο οποίο ο Καναδός συγγραφέας υποστηρίζει λίγο –
πολύ πως με τον θάνατο του Σαρτρ το 1980 έκλεισε ένα κεφάλαιο που είχε ανοίξει
με την έκδοση από τον Βολτέρο των «Αγγλικών επιστολών» το 1733: εξέλιπε δηλαδή
το είδος εκείνο του διανοούμενου που θεωρεί καθήκον του να παρεμβαίνει στα
δημόσια πράγματα. Με την πτώση του κομμουνισμού, λέει ο Ιγκνάτιεφ, οι
διανοούμενοι έχασαν τον ρόλο τους. Ο κομμουνισμός, και το όραμα που εξέθρεψε,
υπήρξε «η πηγή της μεγάλης αφήγησης» του 20ού αιώνα, η αφήγηση αυτή τώρα
εξέπνευσε και μαζί της εξέπνευσαν και οι διανοούμενοι που, κατά τον Ιγκνάτιεφ,
είναι «οι πρωτεργάτες των μεγάλων αφηγήσεων». Πόσο ευσταθεί μια τέτοια άποψη;
Πέθαναν αλήθεια οι διανοούμενοι; Και διανοούμενοι είναι πράγματι αυτοί που
«στρατεύονται στη μάχη της μεγάλης αφήγησης»; Μάλλον όχι, αφού θα μπορούσε να
ορίσει κανείς τον διανοούμενο ως εκείνον που κάνει ακριβώς το αντίθετο.

Η πολιτική, όπως γνωρίζουμε, βρίσκεται παντού· δεν μπορεί να της διαφύγει
κανείς, δραπετεύοντας στον χώρο της «αδιάφορης αντικειμενικότητας» ή του
«κυνικού σχετικισμού». Οι διανοούμενοι σήμερα είναι άνθρωποι του καιρού τους,
ευάλωτοι και αυτοί στην εικόνα της πραγματικότητας που αναλαμβάνει να
κατασκευάζει καθημερινά για λογαριασμό τους η βιομηχανία των ΜΜΕ. Ο μόνος
τρόπος να της αντισταθούν είναι να κρίνουν αυτή την εικόνα, να ελέγχουν την
επίσημη «αφήγηση» (όχι για να συνθέσουν μια άλλη «μεγαλύτερη» και
«τελεσίδικη»), να υπονομεύουν διαρκώς τον αποστειρωμένο λόγο της εξουσίας και
να αμφισβητούν κάθε διανοητικό συρμό που τρέφει και συντηρεί το status quo,
μέσα από τη διαδικασία που ο Αμερικανός κοινωνιολόγος C. Wright Mills ήδη από
το 1944 ονόμαζε «unmasking». Να αποκαλύπτουν, δηλαδή, τις αλήθειες πίσω από τα
προσωπεία, να δίνουν τις δικές τους εναλλακτικές εκδοχές σε ό,τι τείνει να
επιβληθεί ως κυρίαρχη ιδεολογία. Ο ρόλος αυτός ασφαλώς δεν είναι εύκολος. Ο
διανοούμενος απειλείται διαρκώς από τον κίνδυνο, αν δεν ευθυγραμμιστεί με την
κυρίαρχη άποψη – που κατασκευάζει και καλλιεργεί τις «μεγάλες αφηγήσεις»
προκειμένου να παραμείνει κυρίαρχη – να απομονωθεί. Ωστόσο, ρόλος του
διανοούμενου δεν είναι να εκφράζει «συλλογικά πάθη» και «απόλυτες, διαχρονικές
αλήθειες», αλλά να διεκδικεί και να υπερασπίζεται την κριτική στάση – να
αρνείται, δηλαδή, να αποδεχθεί έτοιμες συνταγές ή προκατασκευασμένα
στερεότυπα, να μην αναπαράγει την ορθοδοξία και το δόγμα, να μην ενδίδει στον
ήπιο, καθησυχαστικό λόγο των εξουσιαστικών θεσμών, και κυρίως να ελέγχει και
να επιτιμά τις απλουστεύσεις των «μεγάλων αφηγήσεων». Η ιστορία δεν είναι μία
«μεγάλη αφήγηση» που εξελίσσεται γραμμικά και τελολογικά, αλλά πολλές μικρές
που αλληλοδιαπλέκονται και αλληλοϋπονομεύονται. Και οι διανοούμενοι δεν είναι
μια αδιαφοροποίητη τάξη που εκφράζεται συλλογικά. Αν ο Ρουσό και ο Βολτέρος, ο
Σαρτρ και ο Αρόν, ο Ρολς και ο Νόζικ βρέθηκαν εντέλει σε διαφορετικά
στρατόπεδα είναι γιατί επιχείρησαν μια ριζικά διαφορετική ανάγνωση της
ιστορίας και της φιλοσοφίας της. Και γνωρίζουμε πως όσο πιο «στρατευμένη»
είναι αυτή η ανάγνωση τόσο πιο πολύ κινδυνεύει ο διανοούμενος να σβήσει μαζί
της.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».