Η τέχνη που γεννήθηκε στην κόκκινη έρημο

Στην κόκκινη έρημο, στην απεραντοσύνη του κέντρου της Αυστραλίας «γεννήθηκε» η ιδιότυπη τέχνη των ιθαγενών της

Νέα, ωραία και πλούσια, σαν τη Νικόλ Κίντμαν, η Αυστραλία έχει κάτι από τον
θετικό μαγνητισμό ενός άλλου διάσημου παιδιού της, του Ράσελ Κρόου. Ο κλοιός
της απομόνωσης που έσφιγγε τη χώρα, η οποία θεμελιώθηκε από Βρετανούς
καταδίκους και ξεχερσώθηκε από τον μόχθο των απανταχού της γης προσφύγων, έχει
σπάσει. Η Αυστραλία, μεγάλη όσο και η Ευρώπη, με δεκαεννέα εκατομμύρια
κατοίκους, αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς ως κοινωνία πολυεθνική και γεμάτη
αυτοπεποίθηση.

Οι ουρανοξύστες που χαράζουν το προφίλ του Σίδνεϊ θυμίζουν Νέα Υόρκη. Η
Μελβούρνη μοιάζει υπερήφανη για την παλαιά βικτωριανή της ταυτότητα και για τη
σύγχρονη αρχιτεκτονική της, και η επαρχιακή, μεσογειακή Αδελαΐδα για τα κρασιά
και τα ιριδίζοντα οπάλιά της. Όμως το αληθινό χρώμα της Αυστραλίας δεν είναι
το παστέλ. Είναι το κόκκινο κέντρο της, η έρημος κι η απεραντοσύνη. Κι αυτά
αποτυπώνονται στην τέχνη των «αμπορίτζιναλς», των ιθαγενών της.

Οι Καγκουρό – έτσι λένε στην αργκό τούς πρώτους Αυστραλούς εποίκους βρετανικής
καταγωγής που εξακολουθούν να δίνουν τον τόνο στην κοινωνία – παραμέρισαν τις
επιφυλάξεις απέναντι στους μη Βρετανούς μετανάστες.

Όσο για τους ιθαγενείς Αυστραλούς – που ο αριθμός τους υπολογίζεται μόλις στις
τριακόσιες χιλιάδες για όλη την Αυστραλία αλλά παραμένει ακαταμέτρητος – αυτοί
κινούνταν μέχρι πρόσφατα στο περιθώριο, παρότι η τέχνη, η μουσική, οι
παραδόσεις και ο ιδιότυπα ανοιχτός τρόπος σκέψης τους ασφαλώς βρίσκονται στο
επίκεντρο των αναζητήσεων. Η πρώτη οργανωμένη κίνησή τους ήταν να ζητήσουν
πίσω τη γη τους, απαραίτητη προϋπόθεση για έναν αρχέγονο τρόπο ζωής, τον οποίο
υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα.

Στην εποχή του ονείρου. Κάτι παράξενο συνέβη με την άφιξη των πρώτων
Βρετανών στην Αυστραλία πριν από εκατόν σαράντα χρόνια με επικεφαλής τον
κάπτεν Κουκ. Τα πλοία έφεραν μαζί τους ποντίκια και γάτες, καινούργια φυτά και
αρρώστιες που αποδεκάτισαν τους Αυστραλούς ιθαγενείς. Ένα απλό κρυολόγημα ήταν
ικανό να στείλει στον άλλον κόσμο αυτούς τους ανθρώπους που ζούσαν μεταξύ
πραγματικότητας και ονείρου στη Νεολιθική Εποχή. Οι ιθαγενείς πίστευαν σ’ έναν
κόσμο αρμονίας, όπου όλα τα έμψυχα και τα άψυχα είναι ενωμένα και
αντιπροσωπεύουν την πραγματικότητα και την αιώνια αλήθεια σ’ έναν κόσμο όπου
το πνεύμα και το σώμα είναι ενωμένα. Ότι όλοι οι άνθρωποι προέρχονται από την
εποχή του ονείρου και πως το όνειρο και ο μύθος είναι μια μορφή της
πραγματικότητας. Καθώς δεν είχαν αναπτύξει τη γραφή, εκφράζονταν μέσα από τον
χορό, τη μουσική και τη ζωγραφική. Οι ιθαγενείς δέχθηκαν φιλικά τους εποίκους,
οι οποίοι όμως τους εξολόθρευσαν ή τους εκτόπισαν.

Σήμερα, η Αυστραλία είναι γεμάτη γκαλερί και κέντρα τέχνης που προσφέρουν τα
έργα των ιθαγενών σε μια ποικιλία που ξεκινά από απλό σουβενίρ και φτάνει έως
πίνακα με ζωηρά χρώματα, στικτή τεχνική και σύμβολα που αφηγούνται όνειρα, που
χρειάζεται εξαψήφιο νούμερο για την απόκτησή του. Τα έργα της Αμπορίτζιναλ Αρτ
εξάγονται μαζικά στις ξένες αγορές, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, και
υπάρχουν εκατοντάδες επώνυμοι ζωγράφοι. Πολλοί είναι γνωστοί μόνο με το μικρό
τους δυσπρόφερτο όνομα.

Οι ιθαγενείς που ζωγραφίζουν υπολογίζονται σε πενήντα χιλιάδες. Είναι γέροι,
νέοι και παιδιά, άνδρες και γυναίκες, εξηγεί ένας γκαλερίστας, ο Σάιμον Ντιμπ
στο Σίδνεϊ. «Πολλοί από αυτούς είναι κυρίαρχοι καλλιτέχνες, περιζήτητοι από
τους συλλέκτες σ’ όλον τον κόσμο. Οργανώνονται δημοπρασίες για την απόκτηση
των έργων τους. Ο τρόπος που ζωγραφίζουν μένει απαράλλακτος εδώ και 40.000
χρόνια. Κάθε πίνακας αφηγείται μιαν ιστορία, ένα όνειρο αρμονίας με τη Φύση,
επιβίωσης χωρίς καταστροφή». Η γκάμα των χρωμάτων είναι πλούσια και
διακοσμητική, όπως και η γλώσσα των συμβόλων τους που είναι πολύ κοντά στη
σύγχρονη μινιμαλιστική αντίληψη. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι ότι βλέποντας
αυτούς τους πίνακες -που μοιάζουν κάποτε εμπνευσμένοι από ακτινογραφίες…-
νιώθεις να σε διαπερνά μια ισχυρή ενέργεια.

Οι πράκτορες των γκαλερί και τοπικά κέντρα προώθησης συγκεντρώνουν τα
έργα τέχνης από τους απόμακρους τόπους παραγωγής, τις παρυφές της ερήμου στο
κέντρο και στον Βορρά της Αυστραλίας και τα διοχετεύουν στο εμπόριο. Ιθαγενείς
ζουν και στο περιθώριο των μεγαλοπόλεων. Η σύγχρονη μάστιγα γι’ αυτούς είναι
το αλκοόλ και τα ναρκωτικά. Το χειρότερο όπως έχει αποδειχθεί κλινικά είναι
πως είναι γενετικά επιρρεπείς, κινδυνεύουν να μεθύσουν και δεν ξέρουν τι
κάνουν με το πρώτο ποτηράκι, ενώ πολύ εύκολα εθίζονται στον αλκοολισμό και στα
ναρκωτικά.

Ο Καραγκιόζης των «ποντικών»

Ένας ιθαγενής καλλιτέχνης από το Άλις Σπρινγκς ποζάρει με το έργο του, στα χρώματα της ώχρας. Οι «αμπορίτζιναλς» χρησιμοποιούν συχνά αντί για πινέλα τα δάχτυλά τους

Συγκινητικό, νοσταλγικό και διαδραστικό, το Μουσείο της Μετανάστευσης στη
Μελβούρνη έχει ως κύριο έκθεμα ένα καράβι – ομοίωμα μήκους 17 μ. με τις
καμπίνες του. Να είναι η «Αυστραλίς», η «Πατρίς» ή ποιο άλλο υπερωκεάνιο;
Όποιο και να είναι, η αρχή του μετανάστη είναι απλή: Ένα ταξίδι χιλίων μιλίων
αρχίζει μ’ ένα βήμα.

Διακόσια χρόνια τώρα άνθρωποι απ’ όλον τον κόσμο – από την Κίνα ως τη Λετονία
– έκαναν το μακρύ ταξίδι για την πέμπτη ήπειρο αναζητώντας καλύτερη ζωή,
σωτηρία από την καταδίωξη.

Είναι λοιπόν ένα μουσείο πολυπολιτισμικό, με υποδειγματική θέση απέναντι σ’
ένα θέμα ζωτικό για το έθνος.

Το πρώτο καφενείο της Μελβούρνης που άνοιξε το 1906 είναι έργο ενός Έλληνα.
Μια φιγούρα του Καραγκιόζη ξεχωρίζει σε κεντρική βιτρίνα ανάμεσα στα υφαντά
από τη Λετονία, στα σεντούκια από την Αγγλία και στ’ αναρίθμητα άλλα ενθύμια
από τη ζωή των μεταναστών που μας μιλούν μέσα από ντοκουμέντα γραπτά και
άλλοτε ηχογραφημένα χωρίς φανατισμό αλλά με ευγνωμοσύνη για τη νέα πατρίδα και
νοσταλγία για την παλιά…

Στο ίδιο κτίριο λειτουργεί το Ηλεκτρονικό Κέντρο Ανακάλυψης των μεταναστών με
βιβλία, αρχεία, ημερολόγια, αλληλογραφίες κ.ά., καταλόγους που επιτρέπουν σε
κάποιον απόγονο των μεταναστών ν’ ανακαλύψει τα ίχνη του από τον κατάλογο των
εισερχόμενων πλοίων και να ανασύρει το γενεαλογικό του δέντρο. Ο καθένας
μπορεί, άλλωστε, να καταθέσει γραπτά τη δική του ιστορία της μετανάστευσης.

Στην αργκό της Αυστραλίας Ρατ (ποντικός) είναι ο μετανάστης από την Ευρώπη –
από εκεί ήρθαν τα ποντίκια. Κόκροτς (κατσαρίδα) είναι ο μαύρος της Αφρικής,
και Μαυροπούλι ο Άγγλος κατάδικος. Σήμερα η Αυστραλία δέχεται ελάχιστους
μετανάστες. Εξακολουθεί όμως την παράδοση του να προσφέρει καταφύγιο στους
κατατρεγμένους – λ.χ. Αφγανούς που πρωτοήρθαν στην ήπειρο που καλύπτεται από
μεγάλες ερήμους ως οδηγοί καμηλών.