Μυθολογία αντιθέσεων

Οι αντιλήψεις μας για τους άλλους λαούς διαμορφώνονται και στις σχολικές αίθουσες, όπως για παράδειγμα οι δικές μας αντιλήψεις για τους Τούρκους και τούμπαλιν, όπως έδειξαν οι «Φάκελοι» του Mega

Οι διαφορές μεταξύ των λαών, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και οι μύθοι που
τροφοδοτούν τις αντιθέσεις τους διαμορφώνονται στο μεγαλύτερο μέρος τους στις
αίθουσες διδασκαλίας, στο εικονογραφημένο εγχειρίδιο, στο δικαστήριο, στη
φυλακή, γράφει ο Έντουαρντ Σαΐντ στη μελέτη του «Οριενταλισμός» (εκδ. Νεφέλη,
μτφρ. Φώτης Τερζάκης) δείχνοντας με ολόκληρο το έργο του τον τρόπο με τον
οποίο τροφοδοτούνται οι μυθολογίες των αντιθέσεων Ανατολής και Δύσης.

Αυτή την άποψη ακολούθησε και η εκπομπή «Φάκελοι» του Αλέξη Παπαχελά (Mega,
Τρίτη) προβάλλοντας αντί άλλης εισαγωγής στο θέμα της που ήταν οι
ελληνοτουρκικές σχέσεις ένα ολοκληρωμένο ρεπορτάζ της Σοφίας Παπαϊωάννου.
Σκηνές από ταινίες, παρελάσεις και πατριωτικές εκδηλώσεις των δύο χωρών με τον
σχολιασμό δύο ιστορικών, του Ηρακλή Μήλα από την ελληνική πλευρά και του Χαλίλ
Μπερκτάν από την τουρκική, αποκάλυψαν για πρώτη φορά τόσο ολοκληρωμένα για το
ελληνικό τηλεοπτικό κοινό πώς διαμορφώνονται τα στερεότυπα που τροφοδοτούν την
αντίθεση και την έχθρα εν τέλει.

Είδαμε πως η εικόνα που έχουμε για τους γείτονες Τούρκους και η οποία
συνοψίζεται στις γραφικές φιγούρες με το φέσι και το βλοσυρό ύφος που παίζουν
τους αιμοσταγείς τυράννους του έθνους στις ελληνικές ταινίες, με τις οποίες η
ελληνική τηλεόραση τροφοδοτεί την εθνική μνήμη κάθε επέτειο της 25ης Μαρτίου,
δεν διαφέρει από την εικόνα που σχηματίζουν οι γείτονές μας για μας από τις
δικές τους αντίστοιχες ταινίες, όπου τον ρόλο του κακού παίζουν οι Έλληνες. Με
γραφικές παρελάσεις τιμούν κάθε χρόνο στην Κωνσταντινούπολη την επέτειο της
Άλωσης, όταν την ίδια εποχή στη χώρα μας γίνονται δοξολογίες για το χαμένο
Βυζάντιο. Είδαμε απερίγραπτες σκηνές αυθεντικού τουρκικού εθνικοπατριωτικού
κιτς, αλλά την ίδια στιγμή και πλάνο του Χριστόδουλου που απήγγελλε με την
καθιερωμένη συγκίνηση το «Πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά μας θα ‘ναι».

Για το τουρκικό έθνος το 1922 σημαίνει τη νίκη του Μουσταφά Κεμάλ επί
του Δυτικού κόσμου, για τους Έλληνες είναι η επέτειος της Μικρασιατικής
καταστροφής. Η μνήμη της ιστορίας δεν μπορεί παρά να είναι διαμετρικά αντίθετη
για τους δύο λαούς. Σε τουρκική ταινία με τίτλο «Vurun Kahpeye» (Πυροβολήστε
την πόρνη) που αναφέρεται στην εποχή του ’22, όταν το ελληνικό στοιχείο ήταν
έντονο στη μικρασιατική περιοχή και για τους Τούρκους εκπροσωπούσε τη μισητή
Δύση, ο Έλληνας είναι ο κακός, ο κατακτητής. Στις αντίστοιχες ελληνικές
ταινίες για το ’21, όπως στον «Παπαφλέσσα», οι κακοί είναι φυσικά οι Τούρκοι.

Δύο κόσμοι, δύο λαοί, δύο κουλτούρες των οποίων η μακρά αντίθεση έχει
κατασκευάσει τα ίδια στερεότυπα και για τις δύο πλευρές. Τα εθνικά και
θρησκευτικά σύμβολα γίνονται το κιτς ντεκόρ του εθνικοπατριωτικού φανατισμού
και οι φαντασιώσεις των λαών για τον εαυτό τους και τους εχθρούς καθοδηγούνται
με τρόπους βολικούς για την πολιτική των διεκδικήσεων.

Ωστόσο αν υπάρχει ένας τρόπος για την κατανόηση μεταξύ των δύο λαών,
όσο κι αν η σκηνοθετική εκμετάλλευση των ιστορικών γεγονότων είναι μεγάλη,
αυτός είναι η επίγνωση της ιστορικής διαδρομής και των στερεότυπων που
αναπαράγουν τη διαφορά. Αυτή την κατεύθυνση υπηρέτησαν οι προχθεσινοί
«Φάκελοι», με το ρεπορτάζ της Σοφίας Παπαϊωάννου, που ήταν σαν να πρόσφερε
τους κώδικες στο ελληνικό κοινό για να κατανοήσει τη συζήτηση που ακολούθησε
με τον Γιάννο Παπαντωνίου για τη συμπεριφορά της τουρκικής πλευράς, τις
διεκδικήσεις, το Κυπριακό, τα Ίμια, που ήταν ακόμη μία τουρκική
εθνικοπατριωτική σκηνοθεσία, η οποία παραλίγο να καταλήξει σε πόλεμο. Η
εκπομπή, πλήρης σε εικόνες και στοιχεία, σκιαγράφησε όχι μόνον την πολιτική,
αλλά και την ψυχολογική διάσταση των μακρών και πικρών ελληνοτουρκικών σχέσεων.