Χαρακτική, ο πρόδρομος της τηλεόρασης

Α. Φασιανός, «Η Ανάπαυλα του Ποδηλάτη», η συμμετοχή του στην έκθεση «Ολυμπισμός και Τέχνη». Η εικονογραφία των αρχαίων αγγείων ­ άλλος ένας πρόδρομος της χαρακτικής, όπως και τα «ανθίβολα» των Βυζαντινών αγιογράφων – προσέφερε πολλά στην εκφραστική ολοκλήρωση του Α. Φασιανού, όπως άλλωστε και μεταπτυχιακές σπουδές του στη γραφιστική

Γιατί παραγνωρίζουμε σήμερα τη μεγάλη αξία της χαρακτικής; Γιατί οι
φιλότεχνοι, οι συλλέκτες – αλλά ακόμη και οι ειδικοί μελετητές ή οι
καλλιτέχνες – αγνοούν την τεράστια συμβολή αυτής της τέχνης στο σύγχρονο
πολιτισμό;

Ευχάριστη εξαίρεση σ’ αυτή τη στασιμότητα υπήρξαν οι εκδηλώσεις στην
«Αθηναΐδα». Αφενός η έκθεση χαρακτικών από 50 διακεκριμένους εικαστικούς
καλλιτέχνες για το Ολυμπιακό Πνεύμα και αφετέρου το συμπόσιο (11 Απρ.) που
οργανώθηκε στον ίδιο χώρο, στάθηκαν αφορμή για αξιόλογες συζητήσεις.

Ολυμπισμός και τέχνη: Η ιδέα είναι εξαιρετική αφού τόσο οι αθλητές όσο
και οι καλλιτέχνες έχουν κοινό ένα βασικό γνώρισμα, το «αιέν αριστεύειν και
υπέροχον έμμεναι των άλλων», τον αγώνα για ευγενή διάκριση και δημιουργία
προτύπων για τους επόμενους. Τα πενήντα έργα ωστόσο – από καλλιτέχνες που
εκπροσωπούσαν κάθε γωνιά της γης, Π. Αρμάν, Σεζάρ, Μ. Ροτέλα, Α. Ταπιές, κ.ά.
– δεν μας ενθουσίασαν, γιατί ελάχιστα είχαν θεματογραφία σχετιζόμενη με τον
τίτλο. Οι τρεις Έλληνες – Κ. Βυζάντιος, Α. Φασιανός, Τ. Χριστοφόρου –
ξεχώριζαν, ιδίως ο πρώτος. Πετυχημένη η επιμέλεια του τεχνοκριτικού κ. Τάκη
Μαυρωτά, ο οποίος οργάνωσε και διηύθυνε το συμπόσιο «Σταθμοί και Τάσεις της
Χαρακτικής». Εδώ ας σταθούμε περισσότερο.

Από τους επιφανείς χαράκτες-ζωγράφους Τ. Κατσουλίδη και Τ. Νικολαΐδη, ακούσαμε
για τις εμπειρίες και τα προβλήματα του σιναφιού, για τη χαρακτική των μεγάλων
δασκάλων Δ. Γαλάνη και Γ. Κεφαλληνού, οι οποίοι δεν είναι ευρύτερα γνωστοί όσο
τους πρέπει.

Από τον συλλέκτη-γκαλερίστα κ. Ν. Γρηγοράκη ακούσαμε για την ιστορία της
χαρακτικής, αλλά – λόγω της σεμνότητάς του – δεν ακούσαμε τον προσωπικό του
εικοσαετή αγώνα να «ξεθάψει» τους παλιούς Έλληνες χαράκτες και να τους φέρει
στο επίκεντρο του συλλεκτικού ενδιαφέροντος. Με γλαφυρότητα έκανε η καθηγήτρια
κυρία Μ. Λαμπράκη-Πλάκα την αναδρομή στις ιστορικές σχέσεις
ζωγραφικής-χαρακτικής και με ποιητική διάθεση η τεχνοκριτικός κυρία Μ.
Μαραγκού για τις σύγχρονες τάσεις. Εισηγητής ήταν και ο υπογράφων, με κάπως
ιδιόμορφες κριτικές απόψεις για το θέμα, συνδυασμός ιστορίας τέχνης και
σημειολογίας. Τις συνοψίζω:

Μοντέρνοι εναντίον μαστοριάς: Όπως συμβαίνει και στη μουσική, η
χαρακτική είναι η τέχνη της άσκησης, της υπομονής, της μαστοριάς. Μεγάλο μέρος
της υποβάθμισής της στον 20ό αιώνα – όταν η μοντερνιστική τέχνη επέβαλε την
ευκολία κατασκευής – οφείλεται στην τεράστια αυτοπειθαρχία που η χαρακτική
απαιτεί για να γίνει. Αυτό στάθηκε αιτία να υποβαθμιστούν ως «τεχνίτες, αλλά
όχι καλλιτέχνες» μεγέθη όπως ο Δ. Γαλάνης, ο οποίος μάλιστα ήταν αυτός που
συνέδεσε επιτυχώς τη βυζαντινή πολυπρισματική προοπτική με τον κυβισμό.

Η χαρακτική μέσα στη ζωγραφική: Στις πολλές ολιγωρίες των Ελλήνων
ιστορικών της τέχνης χρεώνεται και το ότι δεν μελετήθηκε ακόμη η
«χαρακτικότητα» (ο ρόλος της αναλυτικής γραμμής, η γραφικότητα των χρωματικών
συνδυασμών κ.ά.) των επιφανών ζωγράφων μας. Αυτό το γνώρισμα ανέδειξε τους Α.
Δρούγκα και Γ. Ψυχοπαίδη και Α. Φασιανό.

Μια τηλεόραση από χαρτί; Από τον 15ο αιώνα και μέχρι που καθιερώθηκε η
φωτογραφία και η τηλεόραση, τα χαρακτικά διεκπεραίωσαν έναν δυναμικό ρόλο
«επικοινωνιακού πολλαπλασιαστή». Εύκολα στη μεταφορά και σε πολλά αντίτυπα,
διέδωσαν από χώρα σε χώρα τις θρησκευτικές, πολιτικές κ.ά. απόψεις, επιτάχυναν
την αλληλεπίδραση νοοτροπιών καθώς και τον ρόλο της εικόνας στη καθημερινή
ζωή.

Φιλοσοφία του πολλαπλού

Εξοικείωση με τον «άνθρωπο-πολλαπλό»: Τώρα που όλοι σχεδόν γίναμε «παιδιά
των μίντια» – εθισμένοι να ζούμε σε επιμέρους «επικοινωνιακές ομάδες», target
groups ή «φυλές» – η πολλαπλασιαστική φιλοσοφία της χαρακτικής δεν μοιάζει και
τόσο παράξενη. Από τη λατρεία του ενός και μοναδικού καλλιτεχνικού έργου,
δεχόμαστε πιο εύκολα τα «πολλά πρωτότυπα» από την ίδια μήτρα. Μεγάλη –
θεολογικών διαστάσεων – η αναγκαία συζήτηση γι’ αυτό, χρειάζεται να
επικαλεσθούμε και τον Πλάτωνα, τον Τ. Πάρσονς, τα «ανθίβολα» των Βυζαντινών
αγιογράφων, τη φιλοσοφία των Windows και του Ίντερνετ ως προς τη σχέση
πρωτότυπου-προσωρινών αρχείου, τη σχέση χάραξης και πίξελ κ.ά. Υπάρχουν όλα
αυτά στη χαρακτική; Ναι, αλλά χρειάζεται πολλή θεωρητική και μουσειολογική
δουλειά για να τα κατοχυρώσει.