Σκάκι

Τα στοιχεία επιστημονικότητας που διακρίνουν το σημερινό σκάκι θεωρείται ότι
θεμελιώθηκαν και εδραιώθηκαν ιδίως από τον παγκόσμιο πρωταθλητή Μποτβίνικ και
από το γιουγκοσλαβικό περιοδικό «Ινφορματόρ»

Σκακιστής στον οφθαλμίατρο. Ο σκακιστής βλέπει μπροστά του σκακιέρες και κομμάτια. Δεν πρέπει και να μπορεί να γράφει αυτά που βλέπει; Σκίτσο του Κώστα Νιάρχου από το βιβλίο του «Η ζωή είναι σκάκι»

Κωδικοποίηση και ειδική ορολογία είναι από τα στοιχεία που προσδίδουν
χαρακτήρα επιστημονικό στη μελέτη ενός αντικειμένου. Στην περίπτωση του
σκακιού, η ανάγκη καταγραφής των παρτίδων κατ’ αρχήν, καθώς και η περαιτέρω
ανάγκη γρήγορης και σαφούς γραπτής και προφορικής επικοινωνίας στον τομέα της
ανάλυσής τους, οδήγησαν στη σταδιακή διαμόρφωση, τόσο ενός γλωσσικού ιδιώματος
όσο και ενός συστήματος συμβόλων που το περιγράφει.

Τα στοιχεία επιστημονικότητας που διακρίνουν το σημερινό σκάκι θεωρείται ότι
θεμελιώθηκαν και εδραιώθηκαν ιδίως από τον παγκόσμιο πρωταθλητή Μποτβίνικ και
από το γιουγκοσλαβικό περιοδικό «Ινφορματόρ». Ο Μποτβίνικ εισήγαγε
επιστημονικούς τρόπους μελέτης του αντικειμένου λίγο μετά τα μέσα του αιώνα
που διανύουμε, ενώ το τετραμηνιαίο ­ σήμερα ­ περιοδικό «Ινφορματόρ» (στην
ουσία πρόκειται για βιβλίο που δημοσιεύει κατά κύριο λόγο τις πιο πρόσφατες
ενδιαφέρουσες παρτίδες και μάλιστα αναλυμένες) από το 1966 που πρωτοεκδόθηκε
καθιέρωσε ένα πλήθος συμβολισμών που κωδικοποιούν κάποια βασική ορολογία και
επιτρέπουν στον οποιονδήποτε, όποια γλώσσα και αν μιλάει, να κατανοεί την
ανάλυση των παρτίδων και έτσι να ενημερώνεται και να μελετά.

Στην αρχή της γραπτής ιστορίας του σκακιού η μέθοδος καταγραφής των παρτίδων
ήταν άκρως περιγραφική. Για παράδειγμα: «το πιόνι του αξιωματικού της
βασίλισσας μετακινείται δύο τετράγωνα μπροστά». Ένα τέτοιο σύστημα δεν θα
μπορούσε, βέβαια, να επικρατήσει. Η περιγραφική μέθοδος βελτιώθηκε αργότερα με
μια σχετική κωδικοποίηση. Για παράδειγμα, ο αξιωματικός της πλευράς της
βασίλισσας απεικονιζόταν ως ΑΒ. Κι αυτό το σύστημα σκόνταφτε όμως σε σοβαρά
προβλήματα. Γιατί ο μεν αξιωματικός κινείται πάντα σε τετράγωνα του ίδιου
χρώματος, οπότε μπορούμε να ξέρουμε ποιας πτέρυγας είναι. Το άλογο όμως;

Αλγεβρικό σύστημα

Σήμερα έχει επικρατήσει το λεγόμενο αλγεβρικό σύστημα. Κάθε τετράγωνο έχει τη
δική του ονομασία. Η ονομασία αυτή προκύπτει από δύο γραμμές, μία κάθετη και
μία οριζόντια, που τέμνονται στο τετράγωνο το οποίο μας ενδιαφέρει. Οι οκτώ
οριζόντιες γραμμές είναι αριθμημένες (από το 1 έως το 8) από κάτω προς τα
πάνω, όπως κοιτάει τη σκακιέρα ο λευκός. Έτσι, η γραμμή στην οποία είναι
αρχικά τοποθετημένα τα λευκά κομμάτια είναι η πρώτη οριζόντιος, η γραμμή που
είναι τοποθετημένα τα λευκά πιόνια είναι η δεύτερη κ.ο.κ. Οι κάθετες γραμμές
σημειώνονται με ένα γράμμα από το α μέχρι το θ. Η πρώτη στα αριστερά του
λευκού είναι η κάθετος α, η δεύτερη η β κ.ο.κ. Τα γράμματα που δίνουν το όνομά
τους στις κάθετες γραμμές είναι πάντοτε πεζά. Αντίθετα, τα γράμματα με τα
οποία συμβολίζονται τα κομμάτια είναι πάντοτε κεφαλαία. Έτσι, το τετράγωνο της
αρχικής θέσης της λευκής βασίλισσας είναι το δ1 και της μαύρης βασίλισσας το
δ8. Του λευκού βασιλιά το ε1 και του μαύρου το ε8. Ας σημειωθεί ότι το πρώτο
αριστερά τετράγωνο του λευκού (το α1) είναι πάντοτε μαύρο. Για να σημειώσουμε
μια κίνηση, γράφουμε πρώτα το σύμβολο του κομματιού που μετακινείται και
κατόπιν το τετράγωνο στο οποίο πηγαίνει. Π.χ. Πγ1 σημαίνει ότι ο πύργος
μετακινήθηκε και πήγε στο τετράγωνο γ1. Ο συμβολισμός του πιονιού (Σ)
παραλείπεται. Έτσι, αν δούμε σε μία παρτίδα σκέτη την ονομασία ενός
τετραγώνου, θα ξέρουμε ότι εκεί πηγαίνει πιόνι. Στην καταγραφή μιας παρτίδας,
οι κινήσεις γράφονται με τη σειρά. Πρώτα γράφεται ο αριθμός της κίνησης,
κατόπιν η κίνηση του λευκού και του μαύρου. Κάθε αριθμός κίνησης περιλαμβάνει
μία κίνηση του λευκού και μία του μαύρου.

Αλλά και για τον σχολιασμό (ανάλυση) μιας παρτίδας υπάρχουν αντίστοιχα
σύμβολα. Αυτά μπαίνουν πάντοτε αμέσως μετά την κίνηση που θέλουμε να
σχολιάσουμε ή αμέσως μετά την κίνηση από την οποία προκύπτει η θέση που
θέλουμε να σχολιάσουμε. Έτσι, π.χ., το σύμβολο = σημαίνει ισότητα στη θέση. Το
σύμβολο Δ σημαίνει «με ιδέα». Π.χ., το 1. Αδ2 Δ β4 σημαίνει: ο λευκός
μετακίνησε τον αξιωματικό στο τετράγωνο δ2 με ιδέα (με σκοπό) να παίξει
κατόπιν το πιόνι του στο τετράγωνο β4.

Η γλώσσα του σκακιού είναι βασικό εργαλείο για έναν σκακιστή. Τώρα πλέον είναι
χρήσιμο να μαθαίνεται από τα πρώτα στάδια εκπαίδευσης, έτσι ώστε και οι
παρτίδες του παίκτη να καταγράφονται, αλλά και να έχει αυτός πρόσβαση σε πηγές
γνώσης (βιβλία, περιοδικά, υπολογιστές). Ειδικότερα δε σε σχέση με τους Η/Υ, η
γλώσσα των συμβολισμών έχει καταστήσει το Ίντερνετ προνομιούχο πεδίο διάδοσης
του πνευματικού αθλήματος. Και παρτίδες παίζονται εκατοντάδες καθημερινά μέσω
Ίντερνετ (σημειώνει κανείς γρήγορα την κίνησή του), αλλά και αγώνες
μεταδίδονται εύκολα και γρήγορα (ακόμη και ζωντανά). Για την αποτύπωση δε του
πλήθους των συμβόλων σχολιασμού, κυκλοφορούν στο εμπόριο (αλλά και μπορεί
κανείς να κατεβάσει από το Ίντερνετ) αρκετές ειδικές γραμματοσειρές. Η
ελάχιστη δυνατή γνώση είναι η γνώση των συμβολισμών των κομματιών και των
τετραγώνων της σκακιέρας. Κι αυτό γιατί στο αγωνιστικό σκάκι η καταγραφή των
παρτίδων είναι υποχρεωτική (εξαιρέσεις γίνονται μόνον σε μαθητικούς αγώνες).
Το να γνωρίζει, πάντως, κανείς και τη γλώσσα του σχολιασμού αποτελεί αναγκαίο
όπλο στη διαδικασία εμβάθυνσης στα μυστικά του αθλήματος.

* Από το τουρνουά των Αμπελοκήπων (Μακρινίτσας 12-14) που βρίσκεται σε εξέλιξη
(συμμετέχουν 36 σκακιστές) είναι η παρτίδα που ακολουθεί.

Στεφανόπουλος – Φουρναράκος

1. ε4 η6 2. δ4 Αη7 3. Ιζ3 δ6 4. Αδ3 γ5 5. δ: γ5 Βα5+ 6. Αδ2 Β: γ5 7. Αγ3 Α:
γ3+ 8. Ι: γ3 Ιζ6 9. 0-0 Ιγ6 10. θ3 η5 11. Αε2 η4 12. θ: η4 Α: η4 13. Ιδ5 Ι: δ5
14. ε: δ5 Ιβ4 15. γ4 α5 16. α3 Ια6 17. Ιη5 Αζ5 18. Αη4 Βγ8 19. Αθ5 0-0 20. Πε1
Βδ7 21. Βζ3 Αη6 22. Α: η6 ζ: η6 23. Βε4 Βζ5 24. Βθ4 θ5 25. Π: ε7 Ιγ5 26. Ιε6
Πζ7 27. Π: ζ7 Β: ζ7 28. Ι: γ5 δ: γ5 29. Πε1 β6 30. Πε6 Πβ8 31. Βη5 1-0