Η απόσταση ως «αντίδοτο» στη φρίκη

Υπάρχει μια παράδοξη, σχεδόν ενοχική σαγήνη στον τρόπο με τον οποίο «καταναλώνουμε» τις φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές. Η εικόνα της φωτιάς, του πυρακτωμένου τοπίου, του ουρανού που σκοτεινιάζει, μετατρέπεται σε θέαμα υψηλής ευκρίνειας στις οθόνες μας. Παρακολουθούμε την καταστροφή μέσα από την ασφάλεια του σπιτιού μας, σαν να συμμετέχουμε σε ένα εικονικό παιχνίδι όπου μπορούμε να στείλουμε εναέρια μέσα, να κατευθύνουμε τις δυνάμεις πυρόσβεσης, να αποδώσουμε ευθύνες.

Την ίδια στιγμή, όμως, άνθρωποι πραγματικοί βρίσκονται στο πεδίο. Πυροσβέστες, κάτοικοι που εγκαταλείπουν τα σπίτια τους, οικογένειες που βλέπουν τη ζωή τους να αλλάζει μέσα σε λίγες ώρες. Ανάμεσα στη δική τους εμπειρία και στη δική μας τηλεοπτική παρακολούθηση υπάρχει μια τεράστια απόσταση. Μια απόσταση που γεννά την ψευδαίσθηση ότι συμμετέχουμε, ενώ στην πραγματικότητα παραμένουμε θεατές.

Η νέα αυτή πραγματικότητα έχει και μια ψυχική διάσταση που συχνά περνά σε δεύτερο πλάνο. Η διαρκής έκθεση σε εικόνες καταστροφής, από τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες έως τις πολεμικές συγκρούσεις, δημιουργεί ένα πρωτόγνωρο περιβάλλον μόνιμης απειλής. Και μιας συχνής αίσθησης ότι η απειλή είναι κοντά αλλά και μακριά – δεν μας «αγγίζει», δεν μας αφορά ή μας αφορά, αλλά είναι νομοτελειακό να συμβεί.

Για πολλούς ανθρώπους – και ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές – η κλιματική κρίση δεν είναι πλέον μια αφηρημένη περιβαλλοντική έννοια, αλλά μια πηγή αγωνίας για το μέλλον, ένα αίσθημα αβεβαιότητας που επηρεάζει την ψυχική τους ανθεκτικότητα, που συρρικνώνει την αισιοδοξία τους για το αύριο.

Από την άλλη, η υπερβολική έκθεση στη φρίκη, στον ανθρώπινο πόνο, στην απελπισία και την ανημποριά μπορεί να οδηγήσει και στην αντίθετη αντίδραση· στη συναισθηματική κόπωση, που κατά κανόνα οδηγεί αντανακλαστικά στην επιφανειακή αδιαφορία. Με άλλα λόγια, ο οργανισμός (σώμα και ψυχή), προκειμένου να προστατευθεί, δημιουργεί απόσταση. Βλέπουμε περισσότερα, αλλά ίσως αισθανόμαστε λιγότερα. Συγκινούμαστε προσωρινά, σχολιάζουμε έντονα κι έπειτα επιστρέφουμε στην «καθησυχαστική» καθημερινότητα.

Εν τω μεταξύ, η διαρκής επίκληση της κλιματικής κρίσης μας οδηγεί σε ουσιαστική αλλαγή ή λειτουργεί ως ένα ακόμη αφήγημα που καταναλώνουμε, χωρίς δράση και αντίδραση; Εχουμε βγάλει συμπεράσματα από την ετήσια επανάληψη της ανελέητης εικόνας; Αντιλαμβανόμαστε όντως ότι βαδίζουμε σε μια νέα πραγματικότητα που καθορίζεται από δομικές μεγαπυρκαγιές και μια αμείλικτη κλιματική κρίση – και όχι απλώς μια ήπια ή παρωχημένη «αλλαγή»;

Ισως η πιο ανησυχητική ψηφίδα αυτής της ετήσιας δυστοπίας να είναι ο καθρέφτης απέναντι από την εικόνα της πυρκαγιάς. Είμαστε ευαίσθητοι και ενεργοί πολίτες που απλώς αδυνατούν να παρέμβουν στη «λαίλαπα» ή μήπως η ίδια η κουλτούρα του θεάματος μας έχει εκπαιδεύσει να παρακολουθούμε ένα ακόμη επεισόδιο στη ροή του τηλεοπτικού προγράμματος; Η απάντηση θα καθορίσει όχι μόνο την περιβαλλοντική μας συμπεριφορά, αλλά και την ψυχική μας σχέση με τον κόσμο που αλλάζει.