Γκάτσμπι2

g

Λευτέρης Καλοσπύρος,

συγγραφέας – μεταφραστής

«Ανοιχτός σε ερμηνείες
όσο κι ο Αμλετ»

Δεν περισσεύουν σίγουρα οι υποψήφιοι λογοτεχνικοί ήρωες που θα πληρούσαν τα κριτήρια εισαγωγής στο κλειστό κι ακριβοθώρητο κλαμπ των «Τυλιγμένων στη Χρυσόσκονη Ηρώων της Σύγχρονης Λογοτεχνίας», των άξιων επιγόνων του ομώνυμου ήρωα από τον Μεγάλο Γκάτσμπι του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Για την ακρίβεια είναι πολύ λίγοι, και μια σκιώδης επιτροπή που θα καλούνταν να επιλέξει επαρκείς υποψηφίους ίσως αναγκαζόταν να χαλαρώσει τα κριτήριά της. Ας εξετάσουμε για παράδειγμα έναν από τους ικανότερους υποψηφίους, τον Σίμορ «Σουηδό» Λιβόβ, από το επίσης κλασικό Αμερικανικό ειδύλλιο του Φίλιπ Ροθ. Είναι πλούσιος (αν και όχι μεγιστάνας, όπως ο Τζέι Γκάτσμπι), οι φίλοι κι οι γνωστοί του, και κυρίως ο Νέιθαν Ζούκερμαν, αναφέρονται σε εκείνον με το δέος που θα άρμοζε σε έναν θρύλο. Ομως ο Γκάτσμπι δεν εκκολάπτει αμφιβολίες για τον εαυτό του, όπως αυτές που διατηρεί ενδόμυχα ο Λιβόβˑ το λούστρο της χλιδής και της φήμης του δεν διαβρώνεται μετά την τραγική του κατάληξη: ο Γκάτσμπι εντυπώνεται στη συνείδηση του αναγνώστη σαν μια χρυσάφινη φιγούρα βγαλμένη από βιβλίο μυθολογίας. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τον Λιβόβ, γιατί ο Ροθ δεν καδράρει μοναχά σκηνή σκηνή τη μανιώδη επιδίωξη του αμερικανικού ονείρου, όπως κάνει ο Φιτζέραλντ, αλλά αγωνίζεται να ξηλώσει την ψευδεπίγραφη μοναδικότητά του, αρχίζοντας από την ψευδαίσθηση της τέλειας οικογένειας.

Αλλά ακόμη κι αν χαλάρωναν κι άλλο οι βασικές προϋποθέσεις και μπορούσαν να χριστούν υποψήφιοι διάδοχοι οι ήρωες από τις μεγάλες λογοτεχνικές σειρές της τηλεόρασης, ποιος άλλος, με εξαίρεση τον λαμπερά κυνικό και ατσαλάκωτο Ντον Ντρέιπερ του Mad Men θα μπορούσε άραγε να περάσει τις δοκιμασίες; Είναι σχεδόν αδιαμφισβήτητο γεγονός: ο μεγάλος Τζέι Γκάτσμπι έχει ελάχιστους επιγόνους. Οχι από έλλειψη συγγραφικής τόλμης ή ταλέντου, όπως έγραψε ο Αρης Μπερλής στον πρόλογο της θαυμαστής μετάφρασής του στην έκδοση της Αγρας, αλλά επειδή απλούστατα οι μεγάλοι συγγραφείς που διαδέχθηκαν τον Φιτζέραλντ αισθάνθηκαν σφοδρότερη έλξη για πρωταγωνιστές με πολύ μικρότερη εξωτερική λάμψη, αλλά πιο ευρύχωρους ή ταραγμένους εσωτερικούς κόσμους, πάσχοντες από μια παθολογική εσωστρέφεια κι αυτοαναφορικότητα, με πολλούς από αυτούς στο έλεος της μοίρας που τους επιφυλάσσουν όχι απλώς τα πάθη και τα ελαττώματά τους αλλά δυνάμεις και ωθήσεις κατά πολύ υπέρτερες της βούλησής τους.

Παρ’ όλα αυτά, ελάχιστα μυθιστορήματα στην ιστορία της λογοτεχνίας αγαπήθηκαν/φετιχοποιήθηκαν όσο ο Μεγάλος Γκάτσμπι. Αυτό συμβαίνει κατ’ αρχάς γιατί είναι τόσο ανοιχτός σε ερμηνείες όσο κι ο Αμλετ, και ας μην στέκεται ασφαλώς στο ίδιο ύψος με το αριστούργημα του Σαίξπηρ. Εκατό χρόνια πια από την πρώτη έκδοσή του κανείς δεν μπορεί να αποφανθεί με σιγουριά εάν ο Γκάτσμπι είναι ήρωας αντιπαθής ή τραγικός, κι άρα γι’ αυτό συμπαθής, εάν ενσαρκώνει μια βελούδινη πολεμική ενάντια στον καπιταλισμό και την απόλυτη φαντασίωσή του, το αμερικανικό όνειρο, ή αν επιπλέει στους καιρούς ως μια πανούργα οικειοποίηση των πιο δυσάρεστων θέλγητρών του.

Κι ύστερα είναι κι η φωνή του αφηγητή, του Νικ Κάραγουεϊ, που ως αυτοτελής και ανεξάρτητος χαρακτήρας, και όχι απλώς φερέφωνο του αφεντικού του, αφηγείται την ιστορία με την αδιάσειστη αξιοπιστία του κοινωνού της αλήθειας του ψέματος που συνιστά η μυθοπλασία: ο αφηγητής που δεν είναι απλώς το alter ego του συγγραφέα είναι ασύγκριτα πιο πειστικός και φερέγγυος από οποιοδήποτε alter ego του, και ασφαλώς τον ίδιο τον συγγραφέα. Και αυτή η στιλπνή, στιβαρή φωνή του Κάραγουεϊ, σε μια εποχή ομιχλώδους πληροφόρησης και συστηματικής κακουργηματικής παραποίησης κάθε έννοιας της αλήθειας, ηχεί σαν βάλσαμο στα αφτιά του αναγνώστη, και υπόσχεται τη μακροημέρευση του μύθου του Μεγάλου Γκάτσμπι – ας ευχηθούμε, και για τα επόμενα εκατό χρόνια.

g

Ορφέας Απέργης – ποιητής

James Gatz, όπως λέμε…

Μπορείτε να φανταστείτε, ίσως, την έκπληξή μου όταν ο μεσαίος απ’ τους τρεις γιους μου (ο μεσαίος σε ηλικία, εννοείται, που φέτος θα γίνει 15 ετών) μου ζήτησε να του βρω τον Great Gatsby στη βιβλιοθήκη μας ώστε να μπορέσει να τον διαβάσει «στο πρωτότυπο, χωρίς αλλαγές», έτσι μου είπε. Αυτό σήμαινε ότι θα το διάβαζε στα αγγλικά – μιλάει πολύ καλά αγγλικά ήδη, γιατί η μητέρα του είναι αγγλόφωνη εξ ανατροφής οπότε και τα αγγλικά τού ήτανε γλώσσα μητρική.

Του κατέβασα τον σκονισμένο Gatsby από τη βιβλιοθήκη, ήτανε μαζί με άλλα αμερικανικά κι αγγλικά πεζά, ανακατωμένα – πράγματα που δεν έχω ακουμπήσει για καιρό. Αλλά είδα, θυμήθηκα, ότι είχα την έκδοση του 2000, που με τη σειρά της είχε αντικαταστήσει μια παλιότερη που είχα κάποτε διαβάσει στο πανεπιστήμιο. Αυτή του 2000, από τον εκδοτικό οίκο των Scribner’s Sons, που πια αποτελεί θυγατρική των Simon & Schuster, ήταν η 75th anniversary edition, για τα 75 χρόνια από την πρώτη έκδοση του Gatsby το μακρινό 1925. Επιμελητής της έκδοσης, που διαφημιζόταν στο εξώφυλλο ως «the authorized text» (το επίσημο, εγκεκριμένο, αυθεντικό κείμενο) ήταν ο Matthew J. Bruccoli, του Πανεπιστημίου της Νότιας Καρολίνας, μέγας ειδικός επί του F. Scott Fitzgerald, και επί του Great Gatsby ειδικότερα, αφού αυτός επιμελήθηκε το 1992 την οριστική, πλήρως υπομνηματισμένη ακαδημαϊκή έκδοση του βιβλίου από το Cambridge University Press. Εδώ, το 1992, και κατόπιν σε επανέκδοση με μαλακό εξώφυλλο ως «Scribner trade paperback» το 2000, μας παρέδιδε το οριστικό κείμενο του Gatsby, διορθωμένο με βάση τα διαδοχικά χειρόγραφα (που ο Fitzgerald τα κρατούσε όλα ευλαβικά, σε όλες τις αναθεωρημένες μορφές τους), αλλά και με βάση τα δακτυλόγραφα, όπως και τα τυπογραφικά δοκίμια (τα galleys αγγλιστί), επί των οποίων ο ιδιαίτερα σχολαστικός και εμμονικός με τις διορθώσεις συγγραφέας συνέχισε ως την τελευταία στιγμή να κάνει διορθώσεις, έστω και από απόσταση, από την Ευρώπη (τη Ρώμη) όπου βρισκόταν με την περίφημη Zelda, τη μοιραία γυναίκα του. Ο Bruccoli διόρθωσε συνολικά 74 σημεία –74 λέξεις ή μικρές φράσεις– και πλέον αυτών περί τα 1.100 (ναι, χίλια εκατό!) σημεία στίξης, με κύρια επέμβαση εν προκειμένω την αφαίρεση πολλών σημείων τα οποία είχαν παρεισφρήσει κατά τη συνήθη πρακτική των επιμελητών που μηχανικά τα προσθέτουν κατά τις επιταγές των παραδεδομένων κανόνων. Ετσι, για παράδειγμα, μας λέει ο Bruccoli στο επιμελητικό σημείωμα του επιμέτρου, μόνο στην τρίτη παράγραφο του κειμένου προέκυψαν επτά αφαιρέσεις σημείων στίξης και μία προσθήκη – μία από τις περίφημες «Fitzgerald dashes» που πάντα ο συγγραφέας τις χρησιμοποιούσε με πολλή φροντίδα, και εντελώς εμπρόθετα.

Ολα αυτά τα θυμήθηκα, ακροθιγώς, καθώς ξεφύλλισα την έκδοση των 75ων γενεθλίων, πριν την παραδώσω στο γιο μου. Μην ανησυχείτε – τίποτα από αυτά δεν του είπα.

Αφού του άφησα αρκετό χρόνο – ή μάλλον, αφού μου άφησε αρκετό χρόνο, ήρθε ένα απόγευμα προς το τέλος του καλοκαιριού (γιατί τα, λίγα σχετικά, «άσχετα» διαβάσματα που έχει αρχίσει να κάνει λαμβάνουν χώρα πάντα καλοκαίρι) και μου είπε, και του είπα, τα ακόλουθα:

«Πολύ με απογοήτευσε ο Γκάτσμπι».

«Ποιος, ο χαρακτήρας;»

«Ναι», (το σκέφτηκε λίγο), «αλλά αυτό είναι μάλλον θέμα του συγγραφέα».

«Δηλαδή;»

«Δηλαδή, ο Φιτζέραλντ φταίει που τον έχει γράψει έτσι».

«Ετσι πώς;»

«Κοίτα, η απογοήτευση είναι ότι ο Γκάτσμπι είναι ένα μυστήριο. Την ιστορία δεν τη λέει καν αυτός, τη λέει ένας νεαρός που νοικιάζει ένα σπίτι δίπλα στο δικό του και κάποια στιγμή τον γνωρίζει».

«Ε, και;»

«Το θέμα είναι ότι ποτέ δεν μαθαίνουμε τις σκέψεις του. Μας λέει, δηλαδή λέει στον Νικ που μας λέει την ιστορία, κάποια πράγματα για τη ζωή του, το παρελθόν του, τι πιστεύει, και τέτοια, αλλά δεν τα μαθαίνουμε ποτέ ακριβώς».

«Και γιατί ήθελες να τα ξέρεις ακριβώς;»

«Μα εγώ ήθελα να το διαβάσω γιατί είδα στο youtube για την ταινία με τον Di Caprio και την κατέβασα και την είδα, κι επειδή η ταινία τελικά δεν μας εξηγούσε σχεδόν τίποτα για τον ίδιο τον Γκάτσμπι, ήθελα οπωσδήποτε να διαβάσω και το βιβλίο, αφού πάντα τα βιβλία που γίνονται ταινίες λένε πολύ περισσότερα από τις ταινίες».

«Και τι περίμενες να μάθεις;»

«Ηθελα να μάθω πώς έβγαλε ο Γκάτσμπι τα λεφτά του».

(Ξεροκατάπια)

«Γιατί;»

«Γιατί αυτό με ενδιέφερε. Περίμενα να είναι κάπως σαν τον Wolf of Wall Street [τον Λύκο της Γουολ Στριτ], που έπαιζε πάλι ο Ντι Κάπριο, ή το Big Short, θυμάσαι; – την ταινία για το crash του 2008».

(Ξαναξεροκατάπια, αναγνωρίζοντας τη γονική ευθύνη, δεδομένου ότι ο Λύκος της Γουολ Στριτ ήταν «αυστηρώς ακατάλληλο» λόγω σκηνών βίας και σεξ, κυρίως σεξ.)

«Δηλαδή, τι είχαν αυτές οι ταινίες, που περίμενες να βρεις στο βιβλίο;»

«Ηταν πολύ αναλυτικές, σου το λέγανε με πολλές λεπτομέρειες, πώς βγάλανε οι πρωταγωνιστές τα λεφτά τους. Δηλαδή σου περιγράφουνε τους τρόπους, τις εμπειρίες τους, τις ιδέες τους για να βγάλουν λεφτά, με ακρίβεια. Ο Γκάτσμπι δεν το κάνει αυτό – ούτε η ταινία, αλλά δυστυχώς ούτε το βιβλίο. Είναι τελικά απλά μια ιστορία αγάπης, και για τα επιχειρηματικά σχέδια του Γκάτσμπι, πώς έβγαλε τόσα λεφτά, πώς έγινε self-made man, για όλες του τις φοβερές ιδέες και το επιχειρηματικό του μυαλό, δε μαθαίνουμε σχεδόν τίποτα, μόνο κάτι έμμεσες πληροφορίες, σα φήμες, ότι έκανε bootlegging [λαθρεμπόριο οινοπνευματωδών επί Ποτοαπαγόρευσης, μετά το 1919 στην Αμερική – ο γιος μου ήξερε ήδη, εντελώς φυσικά, τον όρο]».

«Α, κατάλαβα».

«Κι έχει και κάτι εκφράσεις, πολύ περίεργες, πολύπλοκες, που δε σου λένε κάτι εντελώς συγκεκριμένο, και νιώθεις ότι πας να τις καταλάβεις, αλλά αυτές σου ξεφεύγουνε – ε, και κάποιες από αυτές, δεν τις καταλαβαίνω καθόλου».

«Οπως, ποια;»

«Να, δες αυτή (μου διαβάζει – τη διαβάζουμε μαζί): Κεφάλαιο 6».

(A, θυμάμαι, το κεφάλαιο που άλλαξε ο Φιτζέραλντ τελευταία στιγμή στη Ρώμη – το ξανάγραψε, όπως και το κεφ. 8, για να δώσει λίγο πιο πολλές πληροφορίες για τον Γκάτσμπι, όπως του είχε ζητήσει ο επιμελητής του, ο literary editor των Scribner, ο Maxwell Perkins: «Σχεδόν όλοι οι αναγνώστες θα παραξενευτούν, αριθμητικώς μιλώντας, απ’ το γεγονός ότι έχει αποκτήσει όλον αυτόν τον πλούτο και θα νιώθουν ότι δικαιούνται μια εξήγηση» – η πρόχειρη μετάφραση του γράφοντος, σ. 200 στο επίμετρο της εν λόγω οριστικής έκδοσης του 2000. Διαβάζουμε με το γιο μου):

«James Gatz – αυτό ήταν, στην πραγματικότητα, ή τουλάχιστον νομικώς, τ’ όνομά του. […] Υποθέτω ότι είχε έτοιμο το [Jay Gatsby] πολύ καιρό πριν, ήδη από τότε. Οι γονείς του ήταν αστοιχείωτοι, αποτυχημένοι αγρότες κάποιο υποστατικού – η φαντασία του δεν τους είχε ποτέ πραγματικά αποδεχτεί σαν γονιούς του. Η αλήθεια είναι («Να, εδώ αρχίζω να μην καταλαβαίνω τίποτα», μου λέει ο γιος μου) ότι ο Jay Gatsby, του West Egg, Long Island, φύτρωσε από την πλατωνική σύλληψη του εαυτού του. Ηταν ένας υιός του Θεού –μια φράση που, αν σημαίνει κάτι, σημαίνει αυτό ακριβώς– κι έπρεπε να φροντίζει τις Μπίζνες του Πατρός Του, στην υπηρεσία μιας απέραντης, χυδαίας, κίβδηλης ομορφιάς. Οπότε είπε να εφεύρει εκείνον τον τύπο του Jay Gatsby που ένας δεκαεφτάχρονος ήταν πιο πιθανό να εφεύρει, και σε αυτή του τη σύλληψη έμεινε πιστός ως το τέλος».

Ο Dow Jones industrial Average έφτασε το ιστορικό υψηλό των 381 μονάδων στις 3 Σεπτεμβρίου του 1929 (ο Great Gatsby είχε κυκλοφορήσει στις 10 Απριλίου του 1925). Στις 28 Οκτωβρίου του 1929 έπεσε απότομα στις 261 μονάδες. Το 1932 έφτασα ως το τοπικό χαμηλό των 41 μονάδων. Το 1995 έσπασε το φράγμα τον 5.000 μονάδων. Σήμερα, 13 Ιανουαρίου του 2025, 19:54 ώρα Ελλάδος, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές (γιατί οι αγορές, αντίθετα από τη λογοτεχνία, ποτέ δεν κοιμούνται) κινείται στις 42.109,88 μονάδες.

Αφού ο ειδικός επί του Gatsby M.J. Bruccoli μιλάει επί ώρα για τον «μεγάλο στυλίστα και την “ακουστική” του στίξη (ear punctuation), ο οποίος είχε μια αίσθηση των ήχου και της κίνησης της αμερικανικής γλώσσας που έμοιαζε με “απόλυτο αυτί” (perfect pitch)», ακούει τελικά, με το απόλυτο αυτί του, και το μεσαίο μου γιο:

«An essential aspect of the American-ness and the historicity of The Great Gatsby is that it is about money». Δεν το μεταφράζω – welcome, my son, to the new old American century of Mr Trumpf, and his vast, vulgar, meretricious beauty.

(Trumpf, όπως και Gatz, ήταν το όνομα κάποιου που αποφάσισε να εφεύρει ξανά τον εαυτό του – κρύβοντας, in the process, όλες τις λεπτομέρειες που θα τον πρόδιδαν.)

Μετά από λίγες βδομάδες ακόμα, ο γιος μου θέλησε να δώσει συνέχεια: «Ναι, αλλά το κομμάτι που δεν καταλάβαινα, που διαβάσαμε μαζί, και τόσα άλλα που περιγράφει, από τα φοβερά πάρτι του Γκάτσμπι ως τη χωματερή που ρίχνανε όλα τα σκουπίδια στο Valley of ashes, όλα αυτά μαζί, τα περιγράφει τόσο ζωντανά, με τόσο κέφι, he digs them [θα πει “τα γουστάρει”]. Αυτό σου δείχνει πως την Αμερική δεν την κριτικάρει μόνο. Η Αμερική του αρέσει κιόλας, όπως είναι».

«Ναι», συμφωνώ, «το λέει και γι’ αυτήν το “vast, vulgar, meretricious beauty”: it’s meretricious, but it’s still a beauty. He criticizes it, and then taps into it, again and again».

«Τι θα πει “taps into it”;» με ρωτάει.

«Είναι όπως ένα δέντρο που σ’ ενοχλούν τα φύλλα που ρίχνει, και τα φρούτα του δε σε χορταίνουν, αλλά συνέχεια το κεντάς για να βγάλεις το ρετσίνι του που σου είναι πολύτιμο. “Ρητινεύω” το λέγανε οι παλιοί. Ετσι φτιάχνανε τα κομπολόγια τους, για να λένε τις ιστορίες τους, μετρώντας μία-μία τις κεχριμπαρένιες χάντρες».

«Χα, χα», με κοροϊδεύει ο γιος μου, «τώρα σε πίστεψα».

Καθώς απομακρύνεται, σκέφτομαι εκείνον τον σοφολογιότατο φίλο μου που πάντα μου έλεγε: ο πνευματικός άνθρωπος είναι ένας τρομοκράτης – αργά ή γρήγορα θα πρέπει να αναμετρηθεί με την Αμερική.