Ο Σημίτης και η Αριστερά

Η  αγιοποίηση ή η δαιμονοποίηση είναι μηχανισμοί, μάλλον απόκρυψης. Περίπου ανάμεσα σε αυτούς τους συναισθηματικούς, ιδεολογικούς πόλους εξακολουθεί να κινείται η περίπτωση του Κώστα Σημίτη, όπως τουλάχιστον φαίνεται από τα κείμενα και τα σχόλια που διήγειρε η εκδήλωση-αφιέρωμα στον τ. πρωθυπουργό, του «Δικτύου» και της Αννας Διαμαντοπούλου. Να ξεκινήσω από το τέλος: αφορά την Αριστερά ο Κώστας Σημίτης; Αν σκεφτούμε τη διεύρυνση της πολιτικής θεματολογίας την οποία εισηγήθηκε, όπως για παράδειγμα, κάποιες κρίσιμες θεσμικές οριοθετήσεις στις σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας, αν θυμηθούμε μια νέα εννοιολόγηση του πατριωτισμού, ως μιας πολυσύνθετης μορφής ορθολογισμού που διατρέχει τις διεθνείς σχέσεις και όχι ως μεγαληγορία καφενείου, αν ανακαλέσουμε τη διεύρυνση της θεσμικής και όχι ορμικής και λαϊκιστικής εκδοχής της δημοκρατίας, ως ρυθμιστικού και ηγεμονεύοντος στοιχείου του δημόσιου χώρου (θεσμικού, δικαιικού, πολιτιστικού χώρου), τότε νομίζω διαφαίνεται η γειτνίαση. Ο Σημίτης δεν εφάπτεται απλώς με την ανανεωτική Αριστερά, αλλά ουσιώνει ένα σοβαρό τμήμα της ιστορικής αιτηματολογίας της. Ισως μια γενική παρατήρηση είναι ότι δεν θεμελίωσε το αυτονόητο, ως τη μόνη μορφή δικαίου, ούτε το πρόδηλο ως τη μόνη μορφή του εμφανούς. Ο κριτικός ευρωπαϊσμός ως διάδοχο και ανθεκτικό σχήμα του πολιτικού μεσσιανισμού, ήταν σημαντική εισήγησή του. Υπό αυτούς τους όρους να δούμε και μερικές πλευρές του κληροδοτήματός του. Η δυσκολότερη στιγμή της πρωθυπουργικής του θητείας, ήταν μάλλον η κρίση των Ιμίων. Στις 22 Ιανουαρίου 1996 ορκίστηκε και μία εβδομάδα μετά ξέσπασε (με πολύ μεγάλη επιδεξιότητα από την πλευρά της Τουρκίας) η κρίση των Ιμίων. Βιώθηκε ως υποχώρηση και για πολλούς ως ήττα. Ελάχιστο χρόνο μετά, η πρωθυπουργός Τσιλέρ, εξαφανιζόταν πολιτικά μέσα σε απίστευτα σκάνδαλα και διαφθορά και πέντε χρόνια μετά, το 2001-02 η Ελλάδα εισερχόταν στον σκληρό πυρήνα της Ευρωζώνης και εν συνεχεία δρομολογούνταν η ένταξη της Κύπρου (2008). Αλλαζε δηλαδή το θεσμικό και διεθνοπολιτικό της ίχνος. Η επική αφήγηση του καφενείου περιέγραφε την ελληνοτουρκική αναμέτρηση ως στιγμιαία ήττα και όχι ως φάση μακροχρόνιου γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Η μακροσκοπική ανάγνωση του πολιτικοποιημένου και προοδευτικού πολίτη έβλεπε τις στρατηγικές επιλογές της κυβέρνησης Σημίτη ως διορατικές και με έναν διαφορετικό τρόπο, νικηφόρες.

Είναι σίγουρο ότι η μεγάλη επιλογή της εισόδου στην ΟΝΕ, είχε ρίσκα και αντιφατικό ιδεολογικό και οικονομικό υπόστρωμα, όμως εδραζόταν σε ένα είδος μελαγχολικού πραγματισμού, όπως εξάλλου και η επιλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή με την είσοδο στην ΕΟΚ. Μια αδύναμη χώρα χωρίς οικονομική ορμή και με καχεκτικούς θεσμούς, καλύτερα να βρίσκεται «μέσα», παρά «έξω». Η ένταξη, κατά τη θεώρηση αυτή, θα παρασύρει σε μεταρρυθμίσεις που η ντόπια πολιτική και πολιτιστική πραγματικότητα δεν ευνοεί. Κατά την εξέλιξη του εγχειρήματος, ένα είδος οικονομικού φορμαλισμού υποκατέστησε μια ήδη συρρικνούμενη παραγωγική κουλτούρα, αλλά αυτό είναι δομικό και όχι περιστασιακό πρόβλημα της χώρας μας. Η αδιανόητη πιστωτική επέκταση, η διάβρωση της αποταμιευτικής κουλτούρας και η ένταξη ευρύτατων λαϊκών μαζών σε μια αναφομοίωτη χρηματιστηριακή εμπειρία, ήταν πλευρές του τότε κυβερνητικού διαβήματος, εξαιρετικά προβληματικές. Ομως τα μεγάλα έργα που άλλαξαν τη δομή στη χώρα και μια νέα πολιτική γραμματική του ορθολογικού επιχειρήματος έναντι του γιουρουσιού είναι σημαντικά κληροδοτήματα. Ο Σημίτης δεν μπόρεσε να ελέγξει τη διαφθορά (παρότι ο ίδιος αδιάφθορος), δεν προχώρησαν όπως θα έπρεπε όλες οι εξυγιαντικές χειρονομίες στο παραγωγικό πεδίο (για παράδειγμα τα ναυπηγεία). Ομως μετά τη γόνιμη πρώτη φάση του ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80, ο Σημίτης μπόρεσε να αναπτύξει πλευρές ενός διάδοχου εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος μεγαλύτερης θεσμικής και πολιτικής συμφιλίωσης με την ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Η εκδήλωση του «Δικτύου» ήταν μαζική, με κοινό όλων των πολιτικών καταγωγών. Ισως υποδηλώνοντας τη σημερινή ανάγκη σταθεροποιητικών αναφορών. Και για την Αριστερά.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ