Ενα παράθυρο ελευθερίας

Ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς Γκορμπατσόφ (1931 – 2022) τερμάτισε τη γήινη διαδρομή του σε μια εποχή, όταν ο διάδοχός του Βλαδίμηρος Πούτιν, γκρέμιζε και τις τελευταίες ελπίδες για μία δημοκρατική και ελεύθερη Ρωσία. Αναλαμβάνοντας το 1985 τα ηνία της ανώτατης κομματικής εξουσίας, ως γενικός γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΣΕ, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ έφερε μαζί του την ελπίδα στους λαούς της ΕΣΣΔ για περισσότερη ελευθερία και δημοκρατία. Ανέλαβε επικεφαλής μιας γερασμένης και κουρασμένης κομματικής ηγεσίας, η οποία είχε χάσει προ πολλού κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Αντίστοιχα, ο κομματικός και κρατικός μηχανισμός λειτουργούσε με βάση τη δύναμη της αδράνειας, βλέποντας με απάθεια την επαπειλούμενη μετωπική σύγκρουση με την ιστορία.

Προσπάθησε ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς να αλλάξει, να μεταρρυθμίσει, να διασώσει το κομμουνιστικό σύστημα. Το προσπάθησε με ειλικρίνεια, φιλότιμο και πάθος. Μαζί με μία χούφτα εμπνευσμένων συνεργατών. Ηταν, όμως, πολύ αργά. Το κακοφορμισμένο σώμα του κομμουνιστικού συστήματος έπρεπε να είχε ταφεί προ πολλού. Το συντηρούσαν με τεχνητά μέσα, όσο τους το επέτρεπε η οικονομική κατάσταση και με την πρώτη κρίση, άρχισαν να καταρρέουν ολόκληρα υποσυστήματα. Απέναντί του ο Γκορμπατσόφ είχε ολόκληρο τον κομματικό και κρατικό μηχανισμό που προσπαθούσε να διασώσει τον εαυτό και τα προνόμιά του, τη στιγμή που η κοινωνία ζούσε σε συνθήκες εξαθλίωσης.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ήταν εκείνος που πήρε τη γενναία απόφαση να αφήσει τους πολίτες των κοινωνιών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης να αποφασίσουν μόνοι τους για το μέλλον τους.

Εξίσου γενναία ήταν η στάση του και απέναντι στις κοινωνίες και τους πολίτες των σοβιετικών Δημοκρατιών, οι οποίοι μετά από δεκαετίες αποικιοκρατικής υποδούλωσης και ολοκληρωτικής διακυβέρνησης, είχαν την ευκαιρία να ακολουθήσουν έναν άλλο δρόμο από εκείνον που χάρασσε η κόκκινη Μόσχα.

Μπορούσε ο Γκόρμπι, όπως χαϊδευτικά τον φώναζαν στη Δύση, να πράξει διαφορετικά; Μπορούσε. Είχε ακόμη στα χέρια του τις μυστικές υπηρεσίες και τις ένοπλες δυνάμεις. Θα μπορούσε να ματοκυλήσει την πρώην Σοβιετική Ενωση. Ωστόσο, νομίζω πως το μάθημα το πήρε με την προσπάθεια καταστολής των εξεγέρσεων στην Τιφλίδα τον Δεκέμβριο του 1989 και στο Βίλνιους και τη Ρίγα τον Ιανουάριο του 1991. Είχε, βέβαια, προηγηθεί η αυτοακύρωση του σοβιετικού κράτους, όταν κατέστη αδύνατον να διαφυλάξει το προνόμιο άσκησης νόμιμης βίας στη διένεξη στο Ναγκόρνο Καραμπάχ το 1987. Η αλυσίδα αυτών των γεγονότων τον βοήθησε να καταλάβει πως η αχανής σοβιετική αυτοκρατορία θα διαλυόταν εις τα εξ ων συνετέθη, μόνο που αυτό θα έπρεπε να γίνει κατά το δυνατόν αναίμακτα. Ετσι, συνειδητοποίησε ή αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να συμβάλει στην όσο το δυνατό ομαλή διάλυση της ΕΣΣΔ διευκολύνοντας τις διαδικασίες ανεξαρτητοποίησης των πρώην Σοβιετικών Δημοκρατιών, διαμορφώνοντας έτσι τον μεταψυχροπολεμικό χάρτη.

Στην πατρίδα του τον μισούσαν γιατί ακολούθησε η πολιτική του οικονομικού σοκ για τη μετάβαση στην οικονομία της αγοράς, οδηγώντας στην εξαθλίωση εκατομμύρια πολίτες. Τον μισούσαν γιατί, λίγο αργότερα, ο τότε άχρωμος διάδοχός του θεώρησε τη διάλυση της ΕΣΣΔ «τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα».

Στη Δύση, απεναντίας, τον λάτρευαν, ήταν ο άνθρωπος που έβαλε τέλος στο κυνήγι των εξοπλισμών, στον πυρηνικό ανταγωνισμό, στο εν πολλαίς αμαρτίες περιπεσόν Σύμφωνο της Βαρσοβίας, στον πόλεμο στο Αφγανιστάν, στην ίδια τη Σοβιετική Ενωση ως «αυτοκρατορία του Κακού» κατά τον Ρόναλντ Ρέιγκαν.

Σήμερα, τριάντα και πλέον χρόνια μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, ο Γκορμπατσόφ, αποχωρώντας από τη ζωή, αποτέλεσε για άλλη μία φορά μέτρο σύγκρισης. Κι αν το 1991 τον σύγκριναν με τους προκατόχους του, το 2022 τον συγκρίνουν με τους διαδόχους του.

Σε σχέση με τους προκατόχους του, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, βλαστάρι του κομματικού μηχανισμού ο ίδιος, παρ’ όλα αυτά κατάφερε εκών άκων να προσπαθήσει να αλλάξει το σύστημα. Αντ’ αυτού, άλλαξε, κυριολεκτικά, τον ρου της Ιστορίας, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές για τη ρωσική ιστορία προηγούμενο δημοκρατικής μετάβασης από τον ολοκληρωτισμό στην κοινωνία όπου πρυτάνευε το δικαίωμα στην επιλογή.

Σε σχέση με τους διαδόχους του, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αποτελεί παράδειγμα προς αποφυγή, αφού με το παράδειγμα ηγεσίας που έδειξε, διατάραξε τη μακραίωνη ρωσική παράδοση του αυταρχισμού, του εθνικισμού και της απομόνωσης.

Αδιαμφισβήτητα ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν ήταν άγγελος κι αλάνθαστος. Εκανε λάθη, καθυστέρησε στη λήψη πολλών κρίσιμων αποφάσεων, ήλπιζε στην αυτοεξυγίανση του συστήματος, μία ιδέα που αποδείχτηκε ουτοπική.

Δεν ήταν, όμως, και ο διάβολος όπως θέλουν να τον παρουσιάσουν τόσο οι διάδοχοί του, όσο και οι ορφανοί διαχειριστές των παραρτημάτων του ΚΚΣΕ, τα οποία συνεχίζουν τη δράση τους, παρά τη χρεοκοπία της μητρικής εταιρείας.

Τριάντα χρόνια από τη διάλυση της ΕΣΣΔ είναι ένα επαρκές χρονικό διάστημα για να αποτιμήσουμε τη δράση και τον ρόλο των πρωταγωνιστών εκείνης της εποχής. Ανάμεσα σε αυτό, το όνομα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ κατέχει κεντρική θέση. Αναλογιζόμενοι τις εξελίξεις τόσο στη Ρωσία, όσο και στις υπόλοιπες πρώην κομμουνιστικές χώρες από την Ανατολική Ευρώπη μέχρι την Κεντρική Ασία, την ανάδυση των νεο-αυταρχικών καθεστώτων, την εκδήλωση του ρωσικού επεκτατισμού με τον πόλεμο στην Ουκρανία αλλά και τις τεκτονικές αλλαγές που αυτός προκάλεσε στη διεθνή σκηνή και ειδικότερα στην Ευρώπη, δεν θα ήταν άδικο να πούμε πως η μακρινή εποχή του Γκορμπατσόφ φαντάζει πια ονειρική μαζί με το χαμόγελο του ανθρώπου που άνοιξε ένα παράθυρο ελευθερίας.

Ο Δ. Τριανταφυλλίδης είναι δημοσιογράφος, εκδότης του περιοδικου «Στέπα» για θέματα ρωσικού πολιτισμού