Ενας γίγαντας της ευρωπαϊκής δημοσιογραφίας

Εγκατέλειψε τα εγκόσμια πλήρης ημερών, σε ηλικία 98 χρόνων στις 14 Ιουλίου, την Ημέρα της Βαστίλλης, και ο γαλλικός Τύπος θυμήθηκε αμέσως πόσο αγαπούσε τη γαλλική γλώσσα και τη γαλλική κουλτούρα, πόσο θαύμαζε τη Γαλλική Επανάσταση, πώς γιόρταζε κάθε χρόνο την εθνική γιορτή της Γαλλίας καλώντας φίλους, διανοουμένους, βιομηχάνους και πολιτικούς. Γιατί ο Εουτζένιο Σκάλφαρι, ο ιδρυτής του περιοδικού «L’Espresso» (1955) και της εφημερίδας «La Repubblica» (1976), την οποία διηύθυνε επί 20 χρόνια, ήταν ένας γίγαντας όχι μόνο της ιταλικής αλλά και της ευρωπαϊκής δημοσιογραφίας. Η είδηση του θανάτου του βρήκε την Ιταλία βυθισμένη σε μία νέα, σοβαρή πολιτική κρίση, και εντούτοις, δεν υπήρξε ούτε ένας πολιτικός που να μη βρει λίγο χρόνο ώστε να εκφράσει τη λύπη του, να αναγνωρίσει το μέγεθός του, να υποκλιθεί. Ακόμα και ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι, ένας άνθρωπος που ενσάρκωνε όλα όσα απεχθανόταν ο Σκάλφαρι, ένιωσε υποχρεωμένος να πει έναν καλό λόγο για αυτόν τον «σπουδαίο διευθυντή και δημοσιογράφο». Η νεκρολογία που δημοσιεύουν σήμερα κατ’ αποκλειστικότητα «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο», όμως, δεν φέρει την υπογραφή κάποιου πολιτικού, υπογράφεται από έναν άλλο δημοσιογράφο και συγγραφέα, τον Αντόνιο Φεράρι – μπορεί αυτός ο γνωστός φίλος της Ελλάδας να συνέδεσε τη ζωή και την καριέρα του με την έτερη σπουδαία ιταλική εφημερίδα, την «Corriere della Sera», βίωσε ωστόσο την απώλεια του Εουτζένιο Σκάλφαρι σαν προσωπική.

Είναι μία στενάχωρη περίοδος. Η ηλικία, και η φθορά που φέρνει ο χρόνος, μας στερούν, κάθε μέρα που περνάει, από φίλους και προσωπικά, κοινωνικά και ηθικά σημεία αναφοράς. Ο πρώην διευθυντής μου στην Corriere della Sera, Αλμπέρτο Καβαλάρι, το είχε πει ωραία: «Θα έρθει η μέρα που οι Σταυροί, στο κοιμητήριο του μυαλού μας, θα είναι υπερβολικά πολλοί. Αλλά μείνε δυνατός και μην παραιτηθείς ποτέ».

Η τελευταία απώλεια, με χρονολογική σειρά, είναι ένα θύμα του ληξιαρχείου με διεθνές κύρος. Ο Εουτζένιο Σκάλφαρι, ένα πραγματικό μνημείο της ιταλικής και της ευρωπαϊκής δημοσιογραφίας, μας άφησε σε ηλικία 98 χρόνων. Ο Σκάλφαρι, όπως και ο Μοντανέλι, είναι ένας πραγματικός μύθος. Σκληροί, και οι δύο, αλλά πρόθυμοι να αναγνωρίσουν τα λάθη τους. Εζησα για πολύ καιρό από πολύ κοντά τον Μοντανέλι αφού ανήκε (με διαλείμματα) στην Corriere della Sera. Θυμάμαι ότι στο τελευταίο κύριο άρθρο που έγραψε, προτού πεθάνει, έκανε μία αναφορά σε μένα για τη δουλειά που έκανα στη Σόφια. Και στο τραπέζι, μου είπε ένα μυστικό που δεν θα ξεχάσω ποτέ: «Να το θυμάσαι, αγαπητέ Αντόνιο. Μου λένε ότι τρώω πάρα πολύ λίγο. Είναι αλήθεια. Μετά τα 70, το φαγητό είναι μόνο για επιβίωση». Πόσο δίκιο είχε ο Ιντρο.

Ο Σκάλφαρι είναι ο άλλος μύθος. Ενας γίγαντας, που εντούτοις ανήκε στον ανταγωνισμό. Στο περιοδικό L’Espresso και, από το 1976, την εφημερίδα La Repubblica, που για χρόνια αμφισβητούσε την πρωτοκαθεδρία της Corriere della Sera μου. Ο Σκάλφαρι ήταν υπερήφανος για την ομάδα του. Ο συνάδελφος τη δουλειά του οποίου ανά τον κόσμο, κυρίως στη Μέση Ανατολή, εκτιμούσα περισσότερο ήταν ο Πάολο Γκουζάντι, διαμάντι της εφημερίδας του και εξαιρετικός στις μιμήσεις. Τα πάω κι εγώ καλά στις μιμήσεις, αλλά ο Πάολο είναι αξεπέραστος.

Ο Σκάλφαρι φοβόταν ότι η Corriere μου θα του έκλεβε τον Γκουζάντι. Μια μέρα, έξαλλος, ξάπλωσε στο πάτωμα του γραφείου του και απείλησε: «Πάολο, αν φύγεις θα πρέπει να περάσεις πάνω από το πτώμα μου». Χαρακτηριστικό του λαϊκού και αψύ χαρακτήρα του Εουτζένιο. Πρωταγωνιστής συγκρούσεων, ακόμα και μνημειωδών συγκρούσεων, με ένα μέρος της συντακτικής του ομάδας. Για παράδειγμα, στην υπόθεση του Αλντο Μόρο, ο διευθυντής της Repubblica ήταν υπέρ της αποφασιστικότητας ενώ άλλοι, αρχής γενομένης από τον Γκουζάντι, ήταν υπέρ των διαπραγματεύσεων. Πιστεύω πως κανείς δεν φανταζόταν, τότε, πόση βρωμιά συνέδεε το κράτος και τις μυστικές υπηρεσίες με τα εγκλήματα των Ερυθρών Ταξιαρχιών.

Εχω και μία ωραία προσωπική ανάμνηση από τον Σκάλφαρι. Οταν κέρδισα το Premiolino στο Μιλάνο, το βραβείο για τους καλύτερους αναδυόμενους δημοσιογράφους (νομίζω ότι ήμουν η πρώτη ή η δεύτερη έκδοση), παρέλαβα την επιταγή από τον σπουδαίο ανταποκριτή της Corriere Εγκίστο Κοράντι. Ο Σκάλφαρι, που ήταν παρών στην απονομή, ήρθε και μου έσφιξε το χέρι. «Πολλά συγχαρητήρια, Φεράρι. Σε θαυμάζω εδώ και καιρό». Και πρόσθεσε: «Ηθελα να σου υπενθυμίσω πως ακόμα και τα παράθυρα της Repubblica είναι φωτεινά και το περιβάλλον είναι πολύ ζεστό». Ο θαυμασμός που μου εξέφρασε με άφησε για λίγο άφωνο. «Κύριε διευθυντά, σας ευχαριστώ θερμά. Αλλά ξέρετε πως δεν θα εγκατέλειπα ποτέ, μα ποτέ, την Corriere della Sera».

Πρόσφατα, μου έκανε εντύπωση η πραγματική φιλία ανάμεσα στον Σκάλφαρι και τον Πάπα Φραγκίσκο. Ο Σκάλφαρι, ο λαϊκός άνθρωπος που τόσο λίγο πίστευε και ο ποντίφικας που φέρνει την επανάσταση στην Εκκλησία, εκκαθαρίζοντάς την από τόσο πολλά σκουπίδια. Εχω στο μυαλό μου την εικόνα του Πάπα να παίρνει από το χέρι τον Σκάλφαρι για να τον βάλει να καθίσει στο αυτοκίνητό του, μπροστά στη Σάντα Μάρτα, όπου ζει ο Φραγκίσκος για «ψυχιατρικούς λόγους». Αυτά είναι τα λόγια αυτού του γιγαντιαίου ποντίφικα που αγαπάμε, τα έχει πει και σ’ εμένα.

Ο Αντόνιο Φεράρι είναι αρθρογράφος της ιταλικής εφημερίδας «Corriere della Sera» και συγγραφέας