Ελεγείo και σάτιρα

Στο τελευταίο βιβλίο του ο Μισέλ Φάις επανέρχεται σε ένα έργο με διακριτό ρόλο στο βιβλίο του «Πορφυρά γέλια»· εκεί οι «Βάκχες» πλαισίωναν την παραφορά, τη σύγκρουση και την πτώση του κεντρικού ήρωα, αλλά και όσων διασταυρώνονταν με την αιματηρή γραμμή της μεταπολεμικής ιστορίας μας. Ο εξόριστος Ευριπίδης τον ενδιαφέρει ήδη εμμονικά: «Κάποτε του είπα ο Ευριπίδης είναι παντού. […] Ντοντς, Βερνάν, Βιντάλ Νακέ. Δεν είναι μόνο ο Διόνυσος. Μην κολλάς. Είναι και Πενθέας και Κάδμος, και Τειρεσίας και Αγαύη και χορός». Η ολική επαναφορά της τραγωδίας στη «φάρσα αφανισμού» με τίτλο «Caput mortuum (1392)» προβάλλει τώρα μέσα από ένα παλίμψηστο επανεγγραφών: προσεκτικά φιλοτεχνημένη σύνθεση αρχαίων θραυσμάτων, βιογραφίας και μύθου, διάλογος λοξός με την ιστορία, την τέχνη, τη φιλοσοφία, τη λίμπιντο, το άγχος της ύπαρξης. Και στον πυρήνα του δράματος η οικογένεια: «ΑΥΛΑΙΑ. Καδμέικο / αυτή η πηχτή, γλυκερή, αηδιαστική / μπόχα σφαγείου».  Ολα αυτά μέσα από συνεχείς εντάσεις, συγκρούσεις, αμφιθυμίες και απεγνωσμένη αναζήτηση νοήματος. Και πώς αλλιώς, αφού στο πιο αμφιλεγόμενο έργο του Ευριπίδη τουλάχιστον δύο ερμηνευτικές θεωρίες αντιμάχονται: η στροφή στον μυστικισμό ενός γέρου που βλέπει το επερχόμενο τέλος ή μια ανελέητη κριτική στη θρησκοληψία, στην εξουσία και στο παράλογο; Οπως κι αν έχουν τα πράγματα, οι «Βάκχες», με την ανάμειξη ομορφιάς και αποτρόπαιου θεάματος, λυρικής ευαισθησίας και βάρβαρης έκφρασης, είναι το έργο που ταίριαξε στις πρωτοπορίες του εικοστού αιώνα και μέσα από αυτές αναδύθηκε.

Οι «Βάκχες» ανέβηκαν το 1908, με μεγάλη καθυστέρηση στη σκηνή του Royal Court, ενός θεάτρου γνωστού για τη σκηνοθεσία δραμάτων υπέρ των γυναικών με τη Lillah McCarthy στον ρόλο του Διονύσου. Ο θεός του δράματος επέστρεφε, έπειτα από 2.500 χρόνια, με τη μορφή μιας γυναίκας μέσα στο δυναμικό ξέσπασμα του φεμινιστικού κινήματος. Η Winifred Mayo που ενσάρκωνε τον ρόλο της Αγαύης ήταν μια ακτιβίστρια που είχε φυλακιστεί για τη συμμετοχή της στο κίνημα των σουφραζετών. Οι ιδέες της Ντεκαντάνς για την κατάρρευση του κοινωνιοπολιτισμικού στάτους είχε ανοίξει ήδη τη συζήτηση για τις μορφές της πολιτικής και καλλιτεχνικής πρωτοπορίας.

Το 1969, ο Richard Schechner οργάνωσε μια περφόρμανς βασισμένη στις «Βάκχες» σε ένα γκαράζ της Νέας Υόρκης με τίτλο «Dionysus in 69». Το κείμενο του Ευριπίδη ήταν το μέσον για να εκφραστούν τα πρωτοποριακά κινήματα της εποχής: χίπις, φεμινίστριες, ομοφυλόφιλοι, αντιπολεμικές διαμαρτυρίες. Το αρχαίο κείμενο μεταφέρθηκε στην αμερικανική σύγχρονη πραγματικότητα, με έμφαση στη βία, τη σεξουαλικότητα, το αίμα, τον πόλεμο του Βιετνάμ. Η περφόρμανς, όπου οι ηθοποιοί ανακατεύονταν με το κοινό καταργώντας τα στεγανά ανάμεσα στη σκηνή και την πλατεία και όπου μιμήσεις σεξουαλικών πράξεων συνδυάζονταν με πολιτικό λόγο, καταγράφηκε ως ιστορική για το σύγχρονο θέατρο.

Στη δομή της ευριπίδειας τραγωδίας εμπεριέχεται η ιδέα της καταστροφής του παλιού και της εγκαθίδρυσης ενός νέου μοντέλου. Ο Φάις φέρνει τη δική του δημιουργική πρόταση διαστέλλοντας τα όρια των ειδών. Ετσι δημιουργεί ένα υβριδικό κείμενο συνδυάζοντας αφηγηματικούς, δραματικούς και ποιητικούς τρόπους, διατηρώντας αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη με τις συνεχείς μεταπτώσεις των ηρώων και τις αλλαγές τόνου, από τον πένθιμο στον ελαφρύ και από τον υψηλό στον γελοίο. Είναι μια γραφή χωρίς στεγανά: «οι μεσοτοιχίες ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο δημόσιο, στο οικείο και στο ανοίκειο, στο πραγματικό και στο φαντασιωτικό υποχωρούν». Ενας θίασος ανδρών και γυναικών κατακερματισμένων εσωτερικά, με αδυναμία ουσιαστικής επικοινωνίας, που αλλάζουν μάσκες και ενδύματα, που βρίσκονται μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου, που παραπαίουν, γλιστράνε, πέφτουν και ξανασηκώνονται ακρωτηριασμένοι, επιθετικοί, παθητικοί. Με τα λόγια του Φάις: «περιδινείται το κείμενο όπως ο εκστασιασμένος, ο εκτός εαυτού, ο αφροδισιακά πένθιμος χορός των Βακχών».

Τέσσερα διακριτά – και διασταυρούμενα στο βάθος – νήματα υφαίνουν τη δομή του έργου: Α. «Ψευδο-Αγέλαστος ή καθ’ ύπνον σημειώσεις», όπου μελετώντας τον Ευριπίδη ο αφηγητής παραπέμπει ταυτόχρονα στον αρχαίο αλλά και στον νέο συγγραφέα, στη βιογραφία και στην αυτοβιογράφηση. Β. «Οικογενειακά βίντεο», διάλογοι και δράση Αγαύης και Σεμέλης, Διονύσου και Πενθέα, αλλά και των προσώπων που τους περιβάλλουν, των Τειρεσία, Κάδμου, Δία και Εχίονα, μεταφερμένα στη σύγχρονη πραγματικότητα. Ο Δραματοθεραπευτής παρών σε διφορούμενο ρόλο δασκάλου ή ψυχαναλυτή / παρατηρητή. Γ. «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», τα στάσιμα του αρχαίου δράματος, που εδώ παίρνουν τη μορφή μοιρολογιού, ελεγείου ή αυτοαναφορικής εξομολόγησης. Δ. «Project Ρ.», οντισιόν μιας ηθοποιού για τον ρόλο της Ηπείρου, της αδελφής του Πενθέα, η οποία δεν αναφέρεται στην τραγωδία του Ευριπίδη, σύμφωνα όμως με τον μύθο πήρε την τέφρα του αδελφού της και την πήγε στη Χαονία.

Ο αριθμός 1392 παραπέμπει στους σωζόμενους στίχους των «Βακχών», ενώ στο εξώφυλλο, φωτογραφία ακρωτηριασμένου αγάλματος, ακέφαλου και με αποσπασμένο φαλλό, τραβηγμένη από τον ίδιο τον συγγραφέα, συνδέει τον αποκεφαλισμό με τον ευνουχισμό, φαντασιακά γνωστό ψυχαναλυτικό μοτίβο: «ο Διόνυσος κόβει την καρωτίδα του Πενθέα και ο Πενθέας ευνουχίζει τον Διόνυσο». Η φωτογραφία που λειτουργεί σαν ισχυρό περικείμενο, μαζί με τον τίτλο. Το «νεκρό κεφάλι» δεν είναι όμως μόνο αυτό: «Για αυτό ένα caput mortuum σκεπάζει τα πάντα […]. / Ενα άχρηστο υπόλειμμα οξείδωσης χαλκού ή σιδήρου. / Ενα νεκρό κεφάλι. […] / Μια επίμονη αλχημεία θανάτου». Η διαμελισμένη Μπάρμπι στο οπισθόφυλλο παραπέμπει στον παιδικό τρόμο του διαμελισμού και της καταστροφής. Στέκομαι όμως και στο τελευταίο, συναισθηματικά φορτισμένο περικείμενο σε αυτήν την πολυεστιακή «ελεγεία και σάτιρα». Ο Φάις αφιερώνει το βιβλίο στην αδελφή του, θυμίζοντας στον αναγνώστη την Ηπειρο, αδελφή του Πενθέα, αντίθετη στη φορά του χορού και του χρόνου: «Θα γονάτιζε. Η αδελφή μπροστά στον αδελφό. Και θα του μουρμούριζε μια μελωδία. Κάτι ανάμεσα σε ηπειρώτικο μοιρολόι και σπιρίτσουαλ». Να μιλάς για τον εαυτό σου μέσα από ξένα κάτοπτρα στο πέρασμα του χρόνου, είναι μία από τις στρατηγικές συγγραφής, κατά τον Φάις: ανιχνεύεται στον Εβραίο Καΐμη («Το μέλι και η στάχτη του Θεού», 2002), στον Θρακιώτη Βιζυηνό («Ελληνική αϋπνία», 2004), στον Εβραίο Κάφκα («Η ερευνήτρια», 2020). Στις «Βάκχες», μέσα από πολλαπλά προσωπεία, κυρίως όμως του Ευριπίδη και του Πενθέα, η αυτοβιογραφική διάσταση γίνεται οδυνηρά προσωπική και διαβρωτικά γοητευτική. Ενα πολυπρισματικό, ώριμο έργο, που δείχνει ότι ακόμα πολλά μπορούν να ειπωθούν.

Η Χριστίνα Ντουνιά είναι ομότιμη καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ και συγγραφέας