Ουκρανία, κουλουράκια και πεταλούδες

Το μακρινό (από διάφορες απόψεις) 1997, ο Ρόμπιν Κουκ ανέλαβε το υπουργείο Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας. Ηταν ο πρώτος Εργατικός στο αξίωμα έπειτα από δεκαοκτώ χρόνια πολιτικής κυριαρχίας των Συντηρητικών. Την πρώτη μέρα στα νέα του καθήκοντα, ζήτησε να του φέρουν καφέ, με τα συνοδευτικά κουλουράκια. Ο γραμματέας του υπουργείου τον ενημέρωσε πως ο προϋπολογισμός προέβλεπε μονάχα καφέ, τα κουλουράκια θα έπρεπε να τα πληρώσει από την τσέπη του. Ανεκδοτολογικού ασφαλώς χαρακτήρα το περιστατικό, αποτυπώνει μολαταύτα ένα εγγενές παράδοξο που διακρίνει τις δυτικού τύπου (η έμφαση στο «τύπου») Δημοκρατίες. Συγκεκριμένα, αποδίδει τον παράδοξο συνδυασμό δύναμης – πολιτικής, στρατιωτικής, οικονομικής – και γραφειοκρατικών και άλλων αγκυλώσεων. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Κουκ υποβιβάστηκε σε χαμηλότερης ιεραρχίας υπουργείο και το 2003 παραιτήθηκε οριστικώς από την κυβέρνηση, εκφράζοντας τη διαφωνία του με τη συμμετοχή στον πόλεμο του Ιράκ. Η συγκινητική ομιλία την οποία εξεφώνησε στη Βουλή των Κοινοτήτων επ’ αφορμή της παραίτησης έγινε δεκτή – κατά πρωτοφανή παράβαση του κανονισμού – με δυνατά χειροκροτήματα από τη μειοψηφία που καταψήφισε την πολιτική της κυβέρνησης Μπλερ.

Γίνεται πολύς λόγος τις μέρες αυτές για τον πόλεμο στο Ιράκ, εκείνη τη μοιραία απόφαση που άνοιξε έναν ασκό του Αιόλου ο οποίος δεν λέει έκτοτε να κλείσει. Οι αναφορές γίνονται ως υπενθύμιση της υποκρισίας της Δύσης. Είτε ως δικαιολόγηση της εισβολής στην Ουκρανία, είτε ως τεκμήρια συμψηφισμού συντάσσονται λίστες με τα πρόσφατα δυτικά εγκλήματα ή λάθη. Στην κλίμακα του Ταλλεϋράνδου (ή μήπως, άραγε, του Φουσέ;) τα πρώτα υπολείπονται των δεύτερων.

Η υποκρισία, λοιπόν, είναι μία από τις βασικές αιτιάσεις απέναντι στη Δύση. Αναμφίβολα, η δεύτερη είναι η αδυναμία, η πλήρης αδυναμία της ευρωατλαντικής συμμαχίας να προλάβει τις εξελίξεις ή έστω να αντιδράσει πειστικά σε αυτές. Εθιξα ήδη τίνι τρόπω το ζήτημα αυτό μέσω της διήγησης για τα εκτός προϋπολογισμού κουλουράκια. Ενα πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι αυτό του προέδρου Μακρόν, ο οποίος αρχικώς έλαβε θέση στο – περίφημο πια – τραπέζι, το βγαλμένο απ’ τον «Μεγάλο Δικτάτορα», επιχειρώντας μίαν ανεξάρτητη διπλωματική λύση και διαφυλάσσοντας το DNA του. Παρά τις διαβεβαιώσεις του πως και η ρωσική πλευρά θα τιμήσει τις δεσμεύσεις που απορρέουν από τη Συμφωνία του Μινσκ, η επαπειλούμενη εισβολή έγινε πραγματικότητα. Μια ταπεινωτική το δίχως άλλο εξέλιξη για τον άνθρωπο που θέλησε να κυβερνήσει ως άλλος Jupiter.

Από ό,τι φαίνεται, ο Εμανουέλ Μακρόν αμέλησε να διορίσει κάποιον που θα του ψιθύριζε εγκαίρως το memento mori των ρωμαϊκών θριάμβων. Αγνόησε, όμως, και την πιο πρόσφατη παράδοση του Μεσαίωνα. Ολοι γνωρίζουμε, βεβαίως, τη φράση «ο βασιλιάς πέθανε, ζήτω ο βασιλιάς», η οποία καθιερώθηκε κατά τον ύστερο Μεσαίωνα. Το φαινομενικό αυτό οξύμωρο συμβολίζει τη συνέχεια του θεσμού του στέμματος, υπεράνω προσώπων, και παραφράσεται έως και σήμερα, ούτως ώστε να περιγράψει τη συνέχεια σύγχρονων, δημοκρατικών θεσμών. Οι πρόγονοι, όμως, του αξιωματούχου που αποστέρησε τα κουλουράκια από τον Ρόμπιν Κουκ εξέφραζαν μια πιο κυνική πλευρά της πραγματικότητας. Στα αρχεία οικονομικού κυρίως περιεχομένου, ο εκάστοτε βασιλιάς αναγράφεται ψυχρά ως rex nunc, δηλαδή βασιλιάς προς το παρόν, βασιλιάς για την ώρα. Ηδη από τότε, οι αρμόδιοι είχαν συναίσθηση της παροδικότητας των φορέων της εξουσίας.

Το 2022, η αίσθηση του εφήμερου, του συγκυριακού είναι αναντίρρητα αδυσώπητη. Ο Μπόρις Τζόνσον, λόγου χάριν, φέρεται ότι ανέβαλε τηλεφωνική συνομιλία του με τον πρόεδρο Πούτιν, προκειμένου να συναντήσει βουλευτές του κόμματός του οι οποίοι επρόκειτο να καταθέσουν επιστολή μομφής σε βάρος του. Το πολιτικό μέλλον του βρετανού πρωθυπουργού δείχνει να εξαρτάται από τα αποτελέσματα τις έρευνας για τα πάρτι στα οποία συμμετείχε στην Downing Street, εν μέσω καθολικού lockdown. Βλέπετε, σε ορισμένες Δημοκρατίες τα προσχήματα τηρούνται με μεγαλύτερη προσήλωση από ό,τι σε άλλες…

Επομένως, πώς είναι δυνατόν ένα πρόσωπο που στέκεται σε τόσο σαθρό έδαφος να ορθώσει ανάστημα; Πώς μπορούν να διαχειριστούν έναν πόλεμο πολιτικοί που χάνουν τη μάχη του πληθωρισμού; Τι αντίσταση θα μπορούσε άραγε να προβάλει έναντι του οιονεί μονάρχη Πούτιν ένας καγκελάριος ο οποίος προκειμένου να σχηματίσει κυβέρνηση χρειάστηκε έναν μήνα διαπραγμάτευσης και τρία διαφορετικά κόμματα; Τα επακόλουθα της Δημοκρατίας φαντάζουν εμπόδια σε πολλούς από όσους παρακολουθούν τα τεκταινόμενα.

Ενας δημοσιογράφος είχε κάποτε περιγράψει τη Βρετανία μετά τον πόλεμο και το Σουέζ σαν «μια πεταλούδα που αρκείται να φτερουγίζει αξιολύπητη στην περιφέρεια του κόσμου». Οι θεωρίες για το φαινόμενο της πεταλούδας δεν είχαν ακόμα πιάσει τόπο, οπότε διστάζω και να φανταστώ με ποιο έντομο θα παρομοίαζε ο ίδιος δημοσιογράφος την Ελλάδα…

Στη χώρα μας, οι φαινομενικές αγκυλώσεις της Δημοκρατίας και η ευρωατλαντική υποκρισία ήρθαν να προστεθούν στη διαχρονική απαξίωση του πολιτικού προσωπικού, καθώς και στην εξίσου παγιωμένη ρωσοφιλία μεγάλου μέρους των πολιτών. Προσωπικώς, θα ενέτασσα στο μείγμα αυτό μίαν αντιδραστική αντίληψη περί αρρενωπότητας, πρόσφορο έδαφος για την προπαγάνδα ενός πρώην πράκτορα που αρέσκεται να ποζάρει ημίγυμνος, με παντελόνι παραλλαγής ή ως αθλητής του τζούντο. Ολοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούν αρκετό κόσμο να αντιμετωπίσει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως δικαιολογημένη, αν όχι επιβεβλημένη. Αυτό από μόνο του είναι ιδιαιτέρως ανησυχητικό, όμως γρήγορα κανείς διαπιστώνει πως πίσω από τις αιτιάσεις που ξεκινούν με το τετριμμένο «ναι, αλλά οι Αμερικανοί…» κρύβεται κάτι ίσως πιο προβληματικό. Διαισθάνομαι πως, πλέον, η δικαιολόγηση τέτοιων πράξεων δεν σταματά στον συμψηφισμό του μοντέλου της Δύσης και των δημοκρατικών αμαρτημάτων της με τη Ρωσία της στυγνής καθαρότητας. Ορισμένοι γοητεύονται πια από το ίδιο το μοντέλο και τη ρητορική της ανελεύθερης Δημοκρατίας. Δεν επιχειρούν καν να υπερασπιστούν τον Πούτιν ως πραγματικό τάχα δημοκράτη, αλλά υπεραμύνονται συνειδητά του ρωσικού αυταρχισμού καθεαυτόν ως αποτελεσματικότερου και δικαιότερου της απαξιωμένης στα μάτια τους φιλελεύθερης δημοκρατίας. Ενδεχομένως το πόστο των ανθρώπων που θέλγονται από αυτού του είδους τις εναλλακτικές να είναι περιορισμένο, ίσως τέτοιες ανησυχίες να είναι πρώιμες. Δεν είμαι, παρ’ όλα αυτά, σίγουρος πώς αντιμετωπίζεται ακόμη και μια μικρής έντασης εξέλιξη σαν κι αυτή, ούτε τολμώ να κομίσω προτάσεις του χαρτιού. Ελπίζω μόνο πως οι τραγικές εικόνες που έρχονται και θα έρχονται απ’ την Ουκρανία, αλλά και οι πιο παρήγορες απ’ τις διαδηλώσεις κατά του πολέμου στην ίδια τη Ρωσία θα ενεργοποιήσουν δημοκρατικά αντανακλαστικά που – για διάφορους λόγους – βρέθηκαν να τελούν εν υπνώσει.

Ο Κίμων Βελιτζανίδης είναι φιλόλογος με μεταπτυχιακές σπουδές στο Βυζάντιο και τον Μεσαίωνα, σε Λονδίνο και Αθήνα