Η Ελλάδα με έσωσε

Είναι Βρετανός, ομότιμος καθηγητής Κοινωνικών Επιστημών στο Χάρβαρντ και άριστος γνώστης της κρητικής διαλέκτου με έμφαση στα… μυλοποταμίτικα. Κατάφερε να χτίσει ισχυρούς δεσμούς φιλίας με την κοινωνία των Ζωνιανών από το 1974 μέχρι σήμερα και θεωρεί την Ελλάδα ως τη χώρα όπου «βρήκε τον αληθινό του εαυτό». Ο διακεκριμένος φιλέλληνας ανθρωπολόγος Michael Herzfeld, που φέτος το καλοκαίρι τιμήθηκε με την ελληνική υπηκοότητα, ο άνθρωπος που έχει συμβάλει όσο λίγοι στην εδραίωση των Νεοελληνικών Σπουδών στις ΗΠΑ τα τελευταία 40 χρόνια και στην καθιέρωση της Ελλάδας ως αντικειμένου συστηματικής ανθρωπολογικής έρευνας διεθνώς, μιλά στα «ΝΕΑ».

Πώς ξεκίνησε η σχέση σας με την Ελλάδα;

Από μια σχολική εκδρομή με αφετηρία την Αγγλία το 1964. Προετοιμάστηκα για το ταξίδι μαθαίνοντας μόνος μου τα νεοελληνικά. Φτάνοντας στην Ελλάδα ανακάλυψα μια χώρα ζωντανή που προσέφερε πολύ περισσότερα από τα ερείπια ενός ένδοξου παρελθόντος. Θυμάμαι ιδιαίτερα την εντύπωση που μου έκανε η μουσική του Θεοδωράκη. Η έμπνευση ήταν τέτοια που αγόρασα ένα μπουζούκι και βάλθηκα να το μάθω. Αργότερα, όταν ήμουν φοιτητής Αρχαιολογίας στο Κέιμπριτζ, κατά καλή μου τύχη έπεσα σε μια παρέα ελλήνων και κύπριων φοιτητών, με τους οποίους περνούσα τα περισσότερα βράδια αντί να… σπουδάζω ως καλός φοιτητής. Αυτό μ’ έφερε σταδιακά πιο κοντά στη νεοελληνική πραγματικότητα: έμαθα να μιλάω ελληνικά πιο «φυσιολογικά», με αποτέλεσμα να καταφέρω – παρότι πήρα σχετικά χαμηλούς βαθμούς στις τελικές εξετάσεις, με εξαίρεση μια έκθεση για την ελληνική νεολιθική, επειδή ήμουν ο μόνος που ήξερε να διαβάζει τις αναφορές των ελλήνων αρχαιολόγων – να λάβω υποτροφία για έναν χρόνο στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στην Αθήνα, γνώρισα τον αμερικανό ανθρωπολόγο Πίτερ Αλεν, ο οποίος με κάλεσε στη Μάνη, όπου διεξήγε τη διδακτορική του επιτόπια έρευνα. Εκείνος με ενθάρρυνε να παρουσιαστώ σε συνέδριο που διοργάνωνε ο Ιωάννης Περιστιάνης στη Λευκωσία για την ανθρωπολογική και κοινωνιολογική μελέτη της Μεσογείου, όπου και γνώρισα τον μελλοντικό καθηγητή μου και διευθυντή της διδακτορικής διατριβής μου στην Οξφόρδη, Τζον Κάμπελ. Αυτές οι ενέργειες του Αλεν ήταν καταλυτικές για εμένα και προσδιόρισαν την υπόλοιπη πορεία μου. Γι’ αυτό μπορώ να πω ειλικρινά ότι η Ελλάδα και ο Πίτερ Αλεν με έσωσαν, καθώς, ενώ μέχρι τότε αισθανόμουν κυριολεκτικά ανίδεος και χαμένος, με αυτές τις εξελίξεις βρήκα τον δρόμο μου.

Γιατί αφιερωθήκατε στο να εδραιωθεί η έρευνα για την Ελλάδα διεθνώς;

Αν κατάφερα κάτι, οφείλεται στο ότι βρέθηκα μέσα σε μια ομάδα σοβαρών και αφιερωμένων διανοουμένων που αποτελούσαν τα διοικητικά στελέχη της Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών στις ΗΠΑ. Στην αρχή η θέση της ανθρωπολογίας ήταν αμφίσημη. Αντιμετωπίζαμε την καχυποψία και ενίοτε τις απευθείας επιθέσεις ακραίων εθνικιστών, για τους οποίους η ανθρωπολογική σκέψη αποτελούσε απειλή διότι υπονόμευε ριζικά τις επιστημονικά αβάσιμες προϋποθέσεις τους. Από την άλλη πλευρά, αντιμετωπίζαμε την άγνοια και την αδιαφορία του επιστημονικού κόσμου, που δεν είχε συνειδητοποιήσει τη σημασία, την αξία και το επιστημονικό ενδιαφέρον της νεοελληνικής πραγματικότητας. Ανάμεσα στις προσπάθειές μου για να διορθώσω την κατάσταση νομίζω ότι το βιβλίο «Η ανθρωπολογία μέσα από τον καθρέφτη» – που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια το 1998 – έπαιξε μάλλον ουσιαστικό ρόλο. Το τολμηρό του βιβλίου ήταν η σύγκριση μεταξύ Ελλάδας και ανθρωπολογίας. Υποστήριξα, δηλαδή, ότι η πολιτικά οριακή ευρωπαϊκή χώρα και η εξίσου οριακή κοινωνική επιστήμη είχαν κοινές ρίζες στην ιστορία της αποικιοκρατίας, κάτι που δικαιολογούσε την αμοιβαία σύγκρισή τους σε ιστορικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα. Ως πρόεδρος της Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών (1991-92) και γενικότερα, έκανα ό,τι μπορούσα για να προωθήσω την επιστημονική μελέτη της σύγχρονης Ελλάδας, όπως έκανα μέσω μαθημάτων και διαλέξεων και με μακρόχρονη συνεργασία με το ΔΙΚΕΜΕΣ (Διεθνές Κέντρο Μεσαιωνικών Σπουδών) στην Αθήνα. Στην Αυστραλία έχω συνεργαστεί με ελληνικές κοινότητες, κυρίως στη Μελβούρνη, για την προώθηση της γνωριμίας με την ελληνική πραγματικότητα.

Ποια τα επόμενα ερευνητικά σχέδιά σας;

Εχω πολλά σχέδια, εκτός και εντός Ελλάδας. Επιστρέφω τακτικά στα Ζωνιανά, που άδικα έχουν κατηγορηθεί στο σύνολό τους για τις πράξεις ολίγων και για αντιδράσεις που προκλήθηκαν εν μέρει από λανθασμένη διαχείριση, κατά τη γνώμη μου, εκ μέρους ορισμένων Αρχών. Μ’ ενδιαφέρουν οι κοινωνικές τους αξίες, ο ρόλος του συγγενειακού συστήματός τους, ο τρόπος που αντιμετωπίζουν το μέλλον. Νομίζω πως το γεγονός ότι η δημοσίως αποδεκτή εικόνα τους και η βιωμένη πραγματικότητα που γνωρίζω εγώ βρίσκονται σε τόσο έντονη αντιπαράθεση απαιτεί ανάλυση και συζήτηση, κάτι που επιχειρώ να προσφέρω στο καινούργιο βιβλίο μου που θα κυκλοφορήσει στο τέλος της χρονιάς με θέμα τον «ανατρεπτικό αρχαϊσμό». Εκτός αυτού, θα ενδιαφερόμουν να εξετάσω, βάσει μιας σειράς συνεντεύξεων, τον ρόλο των πολεοδόμων στην οικοδόμηση της αθηναϊκής και ελληνικής ταυτότητας. Επιπλέον, ετοιμάζομαι να γράψω ένα βιβλίο για την «κρυπτοαποικιοκρατία», θέμα που αφορά Ελλάδα, Τουρκία, Ταϊλάνδη, Νεπάλ, Κίνα…

Τι σημαίνει για εσάς η χορήγηση της ελληνικής υπηκοότητας;

Είναι αναμφισβήτητα μια τεράστια τιμή και για μένα έχει και τεράστια συναισθηματική σημασία. Ελπίζω ως έλληνας πολίτης να βοηθήσω στην περαιτέρω ανάπτυξη της ανθρωπολογίας στη χώρα, να παρακολουθώ τα διάφορα κοινωνικά φαινόμενα ακόμα πιο καθαρά απ’ έξω και από μέσα και, με τη βοήθεια ελλήνων φίλων και συναδέλφων, να συμβάλω στην ανάλυση της σημερινής πραγματικότητας στην Ελλάδα και στις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο – κάτι που θα εξυπηρετήσει αυτή την τόσο ταλαιπωρημένη αλλά και γεμάτη ταλαντούχους ανθρώπους χώρα.