Απομυθοποιώντας την Ιστορία

Νύχτα, σχεδόν ξημέρωμα, αρχές του 21ου αιώνα. Ορθιοι στη Δεξαμενή, στην Αθήνα, ο Πέτρος Στ. Μακρής Στάικος και φίλοι (ήμουν κι εγώ εκεί), έπειτα από ένα ωραίο δεκεμβριάτικο βράδυ γεμάτο συζητήσεις εμπλουτισμένες με καλό αλκοόλ, συζητούν για το απομυθοποιητικό ρεύμα του εμφυλίου στην Ιστορία. Η λογοτεχνία έχει αρχίσει να αμφισβητεί την αγιογραφική αντίληψη για τον Εμφύλιο την οποία έχτισε η κομμουνιστική Αριστερά, θυματοποιώντας τους μηχανισμούς της και τα πρόσωπά της λόγω της μετεμφυλιακής περιόδου των διώξεών της. Ο Ρόδης Ρούφος με το «Χρονικό μιας σταυροφορίας», ο Αρης Αλεξάνδρου με το «Κιβώτιο», ο Αλέξανδρος Κοτζιάς με την «Πολιορκία», ο Θανάσης Βαλτινός με την «Ορθοκωστά», διαβάζουν τον Εμφύλιο όχι ακριβώς με τους παιάνες με τους οποίους τον απέδιδε η στρατευμένη αριστερή τέχνη. Κοινωνικοί επιστήμονες όπως ο Στάθης Καλύβας και ο Νίκος Μαραντζίδης δεν είχαν ακόμα ολοκληρώσει τη δική τους έρευνα για την περίοδο – αλλά ο απομυθοποιητικός τρόπος στην ανάγνωση της ιστορίας ήταν απαίτηση της εποχής που πολλοί πίστευαν ότι κοιτάζει μπρος έχοντας αφήσει πίσω τα φαντάσματα του παρελθόντος.

Εκείνη τη νύχτα έμαθα ακριβώς τη θυελλώδη προσωπικότητα του Πέτρου Στ. Μακρή Στάικου. Είχε μόλις βγει από την Ωκεανίδα η πρώτη έκδοση του βιβλίου «Κίτσος Μαλτέζος: Ο αγαπημένος των θεών», σε ένα πολύ γόνιμο έδαφος. Κι η συζήτηση ήταν αν είχε έρθει η στιγμή της απομυθοποίησης. Ολα έδειχναν ότι εκεί βαδίζουμε. Το ΠΑΣΟΚ του Σημίτη εργαζόταν για μια ευρωπαϊκή Ελλάδα που θα έφηνε πίσω τα παλιά πάθη, η Δεξιά είχε εμπεδώσει την καραμανλική στάση να μην αναμοχλεύονται τα παλιά πάθη, ενώ και η Αριστερά ήταν διατεθειμένη για λήθη και για αυτοκριτική.

Αλλά ο Μακρής Στάικος δεν πίστευε στη στατικότητα των κοινωνικών φαινομένων. Το επόμενο διάστημα ήταν σίγουρος ότι η εμφύλια διαμάχη θα μετατοπιζόταν στις αναγνώσεις γι’ αυτήν, στην ιστορία (και δεν είχε άδικο). Θεωρούσε λοιπόν ότι κι ο ίδιος έπρεπε να συμβάλει στην απομυθοποίηση του σχεδόν μεταφυσικού ηρωισμού με τον οποίο είχε περιβληθεί η έννοια της εθνικής αντίστασης, ιδίως από τον Ανδρέα Παπανδρέου και την κυρίαρχη αριστερή ανάγνωση, στην ιστοριογραφία, στην εκπαίδευση και στα ΜΜΕ. Αξιζε, πίστευε, να στρατευτεί στην αντίθετη κατεύθυνση, του ξυσίματος της απομυθοποιητικής μνήμης. Ηδη είχε βυθιστεί στη μελέτη των αγγλικών αρχείων για τον Εμφύλιο.

Πίστευε ότι την ανάγνωση αυτή τη χρωστούσε στην Ελλάδα, που πορευόταν έχοντας πετάξει στη λήθη τις παραδόσεις του αστικού κόσμου, τον ρομαντισμό πολλών εκπροσώπων της, την εθνική προσφορά τους. Ευρωπαίος και ανοιχτός, μιλούσε για το έθνος όπως μιλούσαν γι’ αυτό ο Γιώργος Θεοτοκάς ή ο Ρόδης Ρούφος και έλπιζε η δουλειά του να είναι αντάξια της καταγωγής του – ήταν ο τελευταίος απόγονος μιας σπουδαίας οικογένειας μέλη της οποίας πρωταγωνίστησαν στην Επανάσταση του 1821.

Είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1949. Δικηγόρος, παιδί της Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και του γερμανικού ορθολογισμού λόγω των μεταπτυχιακών σπουδών του, εργάστηκε ως δικηγόρος μέχρι που προέκυψε στη ζωή του η ιστορική έρευνα. Η άγνωστη στο ευρύ κοινό προσωπικότητα του Κίτσου Μαλτέζου, που γνώρισε στους αναγνώστες του, προκάλεσε έντονες συζητήσεις και του κατηύθυνε τις μετέπειτα επιλογές του.

Ακολούθησαν τα ερευνητικά βιβλία του, Βρετανική πολιτική και αντιστασιακά κινήματα στην Ελλάδα. Η απόρρητη αναφορά του ταγματάρχη David J. Wallace, σχετικά με την επίσκεψη στην Ελλάδα από τις 14 Ιουλίου έως τις 9 Αυγούστου 1943 (α’ έκδ. 2009) και «Ο άγγλος πρόξενος». Ο υποπλοίαρχος Noël C. Rees και οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες: Ελλάδα – Μέση Ανατολή (1939-1944) (2011). Εξέδωσε ακόμα τη συλλογή, Ο Δεκέμβρης του 1944. Τέσσερα άγνωστα κείμενα, σε δική του μετάφραση (2014). Πρόσφατα, κυκλοφόρησε ένα πιο προσωπικό κείμενο, με τίτλο «Οι οικογένειες Δημήτριου Μακρή και Σταΐκου» (2018).

ΤΟ ΣΟΚ «ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΛΤΕΖΟΣ». Το βιβλίο του «Κίτσος Μαλτέζος: Ο αγαπημένος των θεών», που σήμερα κυκλοφορεί με διορθώσεις και προσθήκες από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, ο Μακρής Στάικος περιγράφει τη ζωή και τον θάνατο ενός χαρισματικού νέου που αρχικά κινήθηκε στον χώρο της Αριστεράς αλλά, στη συνέχεια, απομακρύνθηκε. Για την απομάκρυνσή του αυτή από την κομματική μήτρα, δολοφονήθηκε από μέλη του ΕΛΑΣ Σπουδάζουσας την 1η Φεβρουαρίου 1944.

Αλλά γιατί ο Κίτσος Μαλτέζος έχει συνεχή επικαιρότητα; Οπως σημειώνει ο ιστορικός Στέφανος Καβαλλιεράκης, επειδή «αναμοχλεύει πάθη και διλήμματα όπως ακριβώς και τη στιγμή που έπεφτε νεκρός. Τότε ήταν μια ολόκληρη γενιά που στο άνθος της ηλικίας της βρέθηκε διχασμένη ανάμεσα σε στρατόπεδα, έπρεπε να υπακούσει κομματικές εντολές, αναζητούσε την τοποθέτηση και την αναγνώρισή της στο ρευστό κοινωνικό γίγνεσθαι. […] Να όμως που και εκπρόσωποι της σημερινής γενιάς που ασκεί εξουσία ή συμμετέχει στον δημόσιο λόγο συνεχίζουν να ψάχνουν πάνω από τον τάφο του Μαλτέζου συχνά για δικαιωμένους ή αδικαίωτους αγώνες, για αίτια ή λάθη, για παραλείψεις και συνωμοσίες» (ΤΑ ΝΕΑ, 16/3/2019).

Με άλλα λόγια, επειδή το κλίμα στο οποίο δολοφονήθηκε ο Κίτσος Μαλτέζος προσομοιάζει με το κλίμα του οιονεί εμφυλίου της προηγούμενης δεκαετίας – αλλά παραπέμπει και στο υπόστρωμα του μίσους στο οποίο διεξάγεται και η σημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Ο Μακρής Στάικος είχε προβλέψει ότι το κλίμα αυτό θα επέστρεφε.

ΠΕΘΑΝΕ ΜΟΝΟΣ. Ο Πέτρος Στ. Μακρής Στάικος συνέχισε να δουλεύει μέχρι τέλους. Ερευνούσε και έγραφε πυρετωδώς, κείμενα και βιβλιοκρισίες, δημοσίευε τακτικά στο «Books’ Journal». Το αρχείο του φυλάσσεται στο Μουσείο της Πόλης των Αθηνών, στο οποίο τα είχε κληροδοτήσει.

Πέθανε μόνος του στην Αθήνα του καύσωνα και, μάλλον, ξεχασμένος. Λυπάμαι που το γράφω αλλά οι πολιτικοί χώροι, που πρόσωπα όπως ο εκλιπών θα έπρεπε να τα τιμούν και να τα προβάλλουν, δεν είχαν ιδέα για τη σημασία του έργου του. Δεν συγκαταλέγονται στην επιδοτούμενη κουλτούρα που λατρεύουν οι πολιτιστικές δομές. Κι ούτε θα έπεφταν χαμηλά ώστε να ζητήσουν να συγκαταλεχθούν.

Η κηδεία του Πέτρου Στ. Μακρή Στάικου θα γίνει στις 20 Αυγούστου.