«Μαρμαράς θε να γενώ…»

Η Τήνος υπήρξε το μεγαλύτερο κέντρο της νεοελληνικής μαρμαροτεχνίας. Ιδιαίτερα στα Εξω Μέρη, περιοχή άγονη και με πολλά λατομεία, ολόκληρες οικογένειες καλλιέργησαν την τέχνη του μαρμάρου, μεταβιβάζοντάς την κληρονομικά από πατέρα σε γιο. Ηδη στα μέσα του 17ου αιώνα, συναντούμε ένα οργανωμένο συνεργείο, με επικεφαλής έναν «πρώτο» έμπειρο και ικανό, αρχιτέκτονα μαζί και μαρμαρά, που δεν διστάζει να υπογράφει τα σημαντικότερα έργα του: τον Ιωάννη Aπέργη του Φραντζέσκου από τον Πύργο.

Μετά το 1830, οι τηνιακοί μαρμαράδες έρχονται στην Αθήνα και ανοίγουν μεγάλα εργαστήρια, δημιουργώντας ένα ισχυρό δευτερογενές κέντρο που λειτουργεί σε συνάρτηση με εκείνα του νησιού. Αξιοποιούνται από έλληνες και ξένους αρχιτέκτονες και αφήνουν τη σφραγίδα της σμίλης τους στα νεοκλασικά μέγαρα, στις εκκλησίες, στα κοιμητήρια και στα αναστηλωμένα αρχαία μνημεία.

Από τους μαρμαράδες αυτούς θα προέλθουν οι πρώτοι μαθητές του Πολυτεχνείου και μεγάλος αριθμός καλλιτεχνών. Γλύπτες αλλά και ζωγράφοι, όπως οι Δημήτριος Φιλιππότης, Γεώργιος Bιτάλης, Γιαννούλης Xαλεπάς, Λάζαρος Σώχος, Νικόλαος Γύζης, Νικηφόρος Λύτρας και πολλοί άλλοι, είναι ο καρπός αυτής της πολύχρονης παράδοσης.

Εως και τα μέσα του 20ού αιώνα, η σύνθεση του προσωπικού στα μαρμαράδικα της Τήνου ακολουθούσε αυστηρά προσδιορισμένη ιεραρχία. Υπήρχαν τρεις κύριες βαθμίδες τεχνιτών: ο ιδιοκτήτης («αφεντικό, πρωτομάστορης»), οι «μαστόροι» και οι μαθητευόμενοι («παραγιοί»). Ενδιάμεση βαθμίδα, σε δεύτερο στάδιο μαθητείας, αποτελούσαν οι βοηθοί, τα λεγόμενα «μαστοράκια».

Μέσα σε δύσκολες συνθήκες οι μικροί παραγιοί, μόλις τέλειωναν το Δημοτικό ή και σε ακόμη μικρότερη ηλικία, έμπαιναν στη δουλειά, κάνοντας στην αρχή βοηθητικές εργασίες και θελήματα. Ακολουθούσαν τις κομπανίες στα ταξίδια ή ξενιτεύονταν στην Αθήνα, δουλεύοντας «από ήλιο σε ήλιο». Το φαγητό τους περιοριζόταν, κατά κανόνα, σε ψωμί, ελιές, λίγο τυρί και καμιά σαρδέλα. «Στο μαρμαράδικο του γερο-Μανώλη [Βούλγαρη] – έλεγαν -, κάτω στο πάτωμα τα λιοκούκουτσα είναι περισσότερα από τα χαλίκια».

Η τεχνική μύηση των μαθητευομένων προχωρούσε σταδιακά, από τις απλούστερες τεχνικές πράξεις προς τις συνθετότερες: γνωριμία με τα εργαλεία και τη χρήση τους, «ξεβελόνισμα, στρώσιμο του μαρμάρου με εξασφάλιση της κόχης, τρίψιμο με σμυρίγλι (σμύριδα), άνοιγμα σύρματος (κυματίου) με φόρμα, άνοιγμα του φαρσιού (λοξής γλυφής) με τη γλώσσα, σχεδίαση, σκάλισμα». Τις περισσότερες φορές δεν επρόκειτο για μεθοδική διδασκαλία. Συχνά το αφεντικό καθυστερούσε την εξέλιξή τους για να καρπώνεται τη δωρεάν ή χαμηλά αμειβόμενη εργασία τους, αλλά και από φόβο δημιουργίας ανταγωνιστών.

Υπήρχαν εντούτοις και περιπτώσεις μαστόρων – δασκάλων, σε σχετικά εύρωστα εργαστήρια με εξασφαλισμένη πελατεία, οι οποίοι δίδασκαν με σύστημα τα παιδιά. Παραδείγματα από την κατηγορία αυτή, κατά τον 20ό αιώνα, παρέχουν τα εργαστήρια του Γιαννούλη Κουλουρή και του Ιωάννη Καρπάκη στην Αθήνα (το δεύτερο επονομάστηκε «Καρπάκειο Πολυτεχνείο» για τη μεθοδικότητα της διδασκαλίας), και στην Τήνο η λεγόμενη «Σχολή της Βαθής», με πρωτομάστορη τον Σωκράτη Λυρίτη, και το εργαστήριο του μπαρμπα-Γιάννη Φιλιππότη, «που το λέγαν Φάμπρικα επειδή έβγαζε πολλοί μαστόροι». Εξέλιξη αυτών αποτελεί η επίσημη πλέον Σχολή Καλών Τεχνών στον Πύργο της Τήνου, που λειτουργεί από το 1955.

O μάστορης, εξίσου με την τεχνική, περιβαλλόταν και με παιδευτική – παιδαγωγική εξουσία. Ελάμβανε πρόνοια και για τον χαρακτήρα του παραγιού του. Αρετές όπως η υπακοή, η θεοσέβεια, η φιλοπονία, η τιμιότητα κρίνονταν απαραίτητες, όχι μόνο για την επαγγελματική ολοκλήρωση των μαθητευομένων, αλλά επίσης για την εδραίωση της πειθαρχίας εντός του εργαστηρίου και την ενίσχυση της παραγωγικότητάς του. Τιμωρίες και ξύλο συμπεριλαμβάνονταν στις ακολουθούμενες μεθόδους.

Οι παραγιοί αρχικά δεν αμείβονταν· έπαιρναν μόνο «ένα χαρτζιλικάκι το Σαββάτο». Με το πέρασμα στο δεύτερο στάδιο της μαθητείας, η αμοιβή τους υπολογιζόταν «με το κομμάτι» και με μέτρο την παραγωγικότητα του μάστορη, ανεξάρτητα από τα επιπλέον μεροκάματα που χρειάζονταν, λόγω απειρίας, για την ίδια δουλειά.

Ως προς το ύψος των αμοιβών, μεταβαλλόμενο βέβαια κατά εποχή και αγοραστική αξία του νομίσματος, το 1837 στο «Βιβλίον Εξερχομένων Δήμου Πανόρμου» ορίζεται ότι «οι της πρώτης τάξεως τεχνίται λαμβάνουν ημερομίσθιον δραχμάς 5 έως 6, εκείνοι δε της δευτέρας τάξεως δραχμάς 3 έως 4». Το 1977, οι μαστόροι έπαιρναν 400-600 δρχ. στο χωριό και 950 δρχ. συν τα έξοδα ταξιδιού και διαμονής εκτός έδρας. Αντίστοιχα, οι μαθητευόμενοι, οι οποίοι πλέον αμείβονταν κατά νόμο, έπαιρναν 150 και 400 δραχμές.

Η διάρκεια της μαθητείας ήταν εθιμικά καθορισμένη στα τέσσερα χρόνια. Μπορούσε όμως να συντομευτεί ή να παραταθεί, ανάλογα με τον ζήλο και την ικανότητα του μαθητευομένου και τη θετική ή αρνητική στάση του αφεντικού. Την αναγόρευση του βοηθού σε μάστορη επισημοποιούσε ένα σύντομο τελετουργικό. Τον ανέβαζαν επάνω στο «τεζιάκι» (τραπέζι εργασίας), με όλο το προσωπικό τριγύρω, και το αφεντικό τού φορούσε το χάρτινο καπέλο της δουλειάς και του έδινε στο χέρι τον μαντρακά και το βελόνι, τα σύμβολα δηλαδή του επαγγέλματος. Εκείνος, εν μέσω πειραγμάτων, έπρεπε να πει «Μαρμαράς θε να γενώ, μάρμαρα να πελεκώ». Τότε το αφεντικό τού ευχόταν («στο καλό, στην ευκή της Παναγίας, να δουλεύεις σωστά, γιατί όποιος δουλεύει αυτός κερδίζει») και «τον προίκιζε», του χάριζε δηλαδή το «κασελάκι» με τα βασικά εργαλεία της δουλειάς.

Μετά την ολοκλήρωση του σταδίου της μαθητείας, ο νέος τεχνίτης μπορούσε πλέον να προσαγορεύεται με το πρόθημα «μάστρο» (μαστρο-Γιάννης). Αφεντικά και «πρωτομαστόροι» κάποιας ηλικίας προσαγορεύονταν με το πρόθημα «μπάρμπα» (μπαρμπα-Νικόλας)· γλύπτες και ιδιαίτερα σεβαστοί τεχνίτες στην κοινότητα με το πρόθημα «κυρ» (κυρ Γιώργης). Οσα χρόνια κι αν περνούσαν, καθένας μαρμαράς θεωρούσε τον δικό του δάσκαλο αξιότερο. Αλλά και το αφεντικό περηφανευόταν για τους μαθητές του. Ως νοοτροπία, ο σεβασμός του μαθητή προς «τον μάστορή του» παραμένει ισχυρή και σήμερα.