Ανθρωποι και κτίσματα

Το επιβλητικό αυτό πυργόσπιτο βρίσκεται στον Κότρωνα, ένα παραδοσιακό παραλιακό μανιάτικο χωριό που βλέπει στον λακωνικό κόλπο. Στο χωριό και στο συγκεκριμένο πυργόσπιτο που ανήκει στον κουμπάρο μου Νίκο Βεντίκο έχω περάσει πολλά καλοκαίρια ξεκινώντας από τον Αύγουστο του 1986, όταν ως έφηβος φιλοξενήθηκα για πρώτη φορά εκεί, και συνεχίζοντας ως και την αρχή της νέας χιλιετίας, όταν οι οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις με ανάγκασαν να αραιώσω τις καλοκαιρινές επισκέψεις τόσο στον Κότρωνα όσο και σε ολόκληρη τη Μάνη που είναι και ο τόπος καταγωγής μου. Θα αναρωτηθεί βέβαια κανείς τι το ιδιαίτερο έχει αυτό το κτίσμα όταν είναι γνωστό ότι οι πύργοι είναι το σήμα κατατεθέν ολόκληρης της Μάνης και μάλιστα δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι υπάρχουν και ωραιότεροι και ομορφότεροι πύργοι από τον συγκεκριμένο. Απλώς το συγκεκριμένο πυργόσπιτο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του τρόπου ζωής και συνηθειών των Μανιατών τον 19ο και τον 20ό αιώνα.

Χτισμένο το 1800 από πέτρα που αφθονεί στην περιοχή, στέκει αγέρωχο πάνω από δύο αιώνες, δένοντας αρμονικά με το τραχύ ανάγλυφο της περιοχής. Χαρακτηρίζεται ως πυργόσπιτο, δηλαδή είναι και πύργος και σπίτι. Το ιδιάζον στοιχείο στην περίπτωση ταυτόχρονα είναι ότι ο πύργος είναι κατά βάση ένα οχυρωματικό κτίσμα, με σκοπό να προστατεύσει τους ιδιοκτήτες του από εξωτερικές επιθέσεις, ενώ το σπίτι είναι μια απλή κατασκευή με αντικείμενο να στεγάσει μια οικογένεια. Βέβαια για όσους γνωρίζουν την ιδιομορφία της Μάνης, με τις αέναες διαμάχες μεταξύ των διαφόρων οικογενειών και τις πολύχρονες βεντέτες που ήταν ακόμα ζωντανές ως και τα μισά του 20ού αιώνα, τίποτα από τα παραπάνω δεν φαντάζει περίεργο. Η Μάνη και αρκετές περιοχές της Κρήτης είναι οι δύο κατεξοχήν περιοχές της Ελλάδας όπου η βεντέτα αλλά και οι διενέξεις μεταξύ διαφόρων ισχυρών οικογενειών ήταν καθημερινότητα τους προηγούμενους αιώνες. Οι κάτοικοι της Μάνης μάλιστα είχαν τόσο πολύ προσαρμόσει τον τρόπο ζωής τους σε αυτή την καθημερινότητα που έχτιζαν τα σπίτια τους για να στεγαστούν, φροντίζοντας παράλληλα να τα οχυρώσουν για να αποκρούσουν μελλοντικούς εισβολείς.

Ετσι οικοδομούσαν επιβλητικούς πύργους σαν και τον εικονιζόμενο φροντίζοντας από τη μια να τους οχυρώνουν με πολεμίστρες καθώς και με άλλα αμυντικά τεχνάσματα, όπως μια κατασκευή πάνω από την κύρια πόρτα εισόδου που χρησίμευε για να ρίχνουν καυτό λάδι στον επίδοξο εισβολέα, και από την άλλη να στεγάζουν τις πολυπληθείς οικογένειές τους. Οσο μάλιστα πιο επιβλητικός και με περισσότερα πατώματα ήταν ο πύργος που κατασκεύαζαν τόσο πιο πολύ καταδεικνυόταν η δύναμη της αντίστοιχης οικογένειας και αποθαρρυνόταν ο οποιοσδήποτε επίδοξος εισβολέας ή καταπατητής.

Θυμάμαι πολλά δειλινά στη σκιά αυτού του κτίσματος, έχοντας προφανώς επηρεαστεί από την υποβλητική ατμόσφαιρα που δημιουργούσε, να συζητώ ατελείωτες ώρες με τον κουμπάρο μου και τους αείμνηστους γονείς του για ιστορίες βεντέτας που κινούνταν στα όρια μεταξύ πραγματικού και φανταστικού. Ηταν ιστορίες που όλοι είχαν ακούσει από μεγαλύτερους, τότε που στα χωριά έβγαινε τελάλης για να ειδοποιήσει ότι υπάρχει βεντέτα και ότι επίκειται σύγκρουση μεταξύ δύο οικογενειών. Ή όταν σε πύργους σαν αυτόν που μέναμε γίνονταν οικογενειακά συμβούλια για να επιλέξουν τον τρόπο που θα εκδικηθούν την αντίπαλη οικογένεια που τους είχε προσβάλει. Σχεδόν πάντα επιλεγόταν ως στόχος ο κάλλιστος της αντίπαλης οικογένειας, έτσι ώστε το χτύπημα να πονέσει όσο το δυνατόν περισσότερο.

Δεν ήταν λίγες οι φορές που, όταν μεγάλο μέρος του πληθυσμού της Μάνης είχε μετακινηθεί πια προς τα αστικά κέντρα, κυρίως προς την Αθήνα και τον Πειραιά, η απόφαση παιρνόταν στη Μάνη, όπου είχε διαπραχθεί η προσβολή, ενώ ο στόχος βρισκόταν στην Αθήνα ή στον Πειραιά και δεν είχε καμία άμεση σχέση με τα γεγονότα. Αλλά και αυτός που επιλεγόταν προκειμένου να φέρει εις πέρας την αποστολή μπορεί επίσης να βρισκόταν στην Αθήνα ή στον Πειραιά, χωρίς να γνωρίζει το θύμα ούτε να έχει σχέση με όσα είχαν συμβεί στη Μάνη. Φυσικά δεν υπήρχε καμία δυνατότητα από τον θύτη να αρνηθεί αυτό το καθήκον γιατί αυτομάτως θα αποβαλλόταν και θα γινόταν ο παρίας της οικογένειας. Αλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι τα χρόνια εκείνα τέτοιου είδους εγκλήματα τιμής τύχαιναν διαφορετικής και ευνοϊκότερης ποινικής μεταχείρισης από τα δικαστήρια, αφού ολόκληρη η κοινωνία αναγνώριζε ότι ο θύτης είχε καθήκον να πειθαρχήσει στα κελεύσματα της οικογένειάς του.

Βέβαια, μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού της Μάνης μετακινήθηκε προς τα αστικά κέντρα και όλα αυτά τα έθιμα άρχισαν σιγά σιγά να φθίνουν ώσπου εξαφανίστηκαν. Μόνο οι πύργοι έμειναν στην περιοχή για να θυμίζουν το ένδοξο και ιδιόμορφο παρελθόν της, που ευτυχώς χάρη στην τάση επιστροφής των τελευταίων δεκαετιών για τη δημιουργία δεύτερου καλοκαιρινού τόπου κατοικίας έχουν σχεδόν στο σύνολό τους διασωθεί. Οσο για τη βεντέτα, αυτή δεν υπάρχει πια, όσο κι αν ηχούν καθαρά στα αφτιά μου οι νουθεσίες του πατέρα του κουμπάρου μου μην τυχόν και «ενοχλήσουμε» κάποια κοπέλα από το χωριό και ξυπνήσουν παλιές έχθρες. Εμείς βέβαια δεν τον πιστεύαμε, αλλά μέσα μας βαθιά υπήρχε πάντα ο φόβος μην τυχόν και άθελά μας γίνουμε υπαίτιοι αναβίωσης μιας νέας «βεντέτας».