Επιστροφή στον Αλικιανό

Σε τέτοιες δύσκολες στιγμές, όταν ακόμα οι μνήμες είναι νωπές και εκείνοι που ξεκίνησαν για το μεγάλο ταξίδι βρίσκονται ακόμα αόρατοι ανάμεσά μας, δεν μπορείς να κάνεις ψύχραιμες σκέψεις. Με τέτοιους μηχανισμούς σε αχρηστία, καλό θα ήταν να αφήνεται κανείς ελεύθερα να συλλογιστεί πάνω στο αποτύπωμα στον κόσμο που άφησε με το πέρασμά του εκείνος που αποχαιρετάς.

Ετσι, λοιπόν, μεταφερόμαστε αναπάντεχα στον Αλικιανό, στο σπίτι στις πορτοκαλιές του κάμπου, έξω από τα Χανιά. Την πατρίδα και το κέντρο αναφοράς της Σουζάνας Αντωνακάκη. Εκεί που επέστρεφε αέναα χειμώνα-καλοκαίρι, μόνη της με τον Δημήτρη ή, τους θερινούς μήνες με ένα σμάρι μικρών παιδιών ξοπίσω της, μητριαρχική φιγούρα μιας μεγάλης οικογένειας με παρακλάδια απλωμένα σε τόσα μέρη. Που ξανάσμιγαν σε ένα εσωτερικό τοπίο, μετέχοντας σε μια οικογενειακή παράδοση με άρρηκτους δεσμούς. Μερικές φορές εδώ, στον Αλικιανό, αλλά και άλλες φορές, ακολουθώντας τη γενιά του Δημήτρη, σε έναν φράγκικο πύργο, πνιγμένο στη βλάστηση, στην καρδιά της Νάξου.

Αλικιανός, Νάξος. Ας προσθέσουμε κι άλλα δύο σπίτια: εκείνο στις ανηφοριές του Φαλήρου, με τις διαδοχικές επεκτάσεις και το τελευταίο – την πολυκατοικία της οδού Μπενάκη, την τόσο γνώριμη, την τόσες φορές δημοσιευμένη. Ορόσημο, ένα και μοναδικό, που τόσοι επισκέπτονταν θέλοντας να αγγίξουν και να περιεργαστούν αυτή την παράξενη μαγεία της δουλειάς των Αντωνακάκη.

Τέσσερα σπίτια, μια ζωή. Από αυτά, του Αλικιανού ίσως να ήταν το πιο απόκρυφο, γιατί περιείχε κάποιου είδους ιερές μνήμες που το στοίχειωναν. Οταν οι Αντωνακάκη με προσκάλεσαν να το επισκεφθώ ήμουν τόσο ζαλισμένος από την απόλυτη κυριαρχία του πορτοκαλεώνα, που μόλις είχα διασχίσει, ώστε δεν μπορούσε το μάτι μου να σταθεί πουθενά. Μα γιατί δεν υπήρχε και τίποτα να δεις. Ηταν ένα σπίτι για να το ζεις – κι όχι ένα σπίτι για να το βλέπεις. Εκείνοι με συνόδευαν στην πορεία μου, εξηγώντας και περιγράφοντας, όχι βέβαια υλικά και τελειώματα, όχι έξυπνες τεχνικές επινοήσεις. Αλλά αφήνοντας να μιλήσει ένας χώρος που περιείχε σε τακτά διαστήματα τόση συμπυκνωμένη ζωή. Εδώ κοιμόνταν στις κουκέτες αυτά τα παιδιά, εδώ κάθονταν πλάι στο πεζούλι για το πρωινό ή στη σκιά το απόγευμα.

Ηταν, τώρα που το σκέφτομαι, κάτι τόσο απλό και συνάμα τόσο απίστευτα σύνθετο. Με μεγάλη ανακούφιση διαπίστωνα πως με τίποτα δεν φωτογραφίζονταν. Συνεχώς παρεμβάλλονταν δέντρα, εσοχές, διακοπές στις θέες που έκρυβαν και απομόνωναν. Το σπίτι ήταν χαμένο μέσα στις πορτοκαλιές, δεν είχες πουθενά να σταθείς για να το δεις όλο μαζί. Ηταν ένας φιλικός λαβύρινθος, όχι για να χάνεσαι ψάχνοντας την έξοδο αλλά μια πρόσκληση σε ατέλειωτες εξερευνήσεις. Εκείνο που δεν έβλεπες, έπρεπε να το φανταστείς: τα γέλια, τις χαρούμενες φωνές μέσα στο λιοπύρι. Σημάδια ανέμελης παρουσίας. Ψάχνοντας να δεις τους ανθρώπους και όχι το περίβλημα που τους φιλοξενούσε. Το εντελώς απομονωμένο ξέφωτο από τον γύρω κόσμο.

Και όλα αυτά, περασμένα σε μια επίτηδες ακατέργαστη αρχιτεκτονική, όπου κυριαρχούσαν τα κρυφά περάσματα, τα ημίφωτα στις σκιές, οι αλλαγές επιπέδων με σκαλιά εδώ κι άλλα μερικά ακόμα, λίγο παρακάτω. Με τρόπους ν’ αφήνεις το σώμα να κινηθεί λικνιζόμενο, απελευθερωμένο από αξονικές κινήσεις, ακολουθώντας αναγνωρίσιμες πορείες. Ολα τοποθετημένα σε κάποιο ενδιάμεσο, ψιθυριστό επίπεδο εναλλακτικών κινήσεων και στάσεων. Οπου τίποτα δεν επιβάλλεται αλλά μόνο προτείνεται σαν δυνατότητα. Μια σκηνική ελευθερία που στηρίζεται σε απουσία κανόνων.

Τελικά, μια στέρεη, απροσχημάτιστη πολιτική στάση απέναντι στον άνθρωπο και τη ζωή του, τις συλλογικότητες που προσφέρει η κοινωνική ζωή. Πηγαία και αδέσμευτη, κοντά σε αιώνιες αξίες που δεν χρειάζονται νέα διατύπωση, πανάρχαιες όπως οι ρίζες του ανθρώπου στη γη. Μέσα στα έργα των Αντωνακάκη, ιδίως στις κατοικίες, όπου νιώθεις τόσο έντονα αποτυπωμένη την εξευγενισμένη παρουσία της Σουζάνας, συντελείται μια βαθιά αλλαγή, ακόμα και αν έρχεσαι σαν ανύποπτος επισκέπτης. Γιατί χωρίς να το συνειδητοποιείς, μετασχηματίζεσαι σε ποιητή. Μόνο με οδηγό την ποίηση σου επιτρέπεται να διεισδύσεις, έχοντας αφεθεί στους οραματισμούς της. Και αυτή η ποίηση σε συνοδεύει πιστά σε όλη την επίσκεψή σου, εξηγώντας και υπενθυμίζοντας τις χαμένες «συνάψεις» που ενεργοποιούνται εδώ αθόρυβα με το πέρασμά σου.

Ο Αλικιανός δεν αναπαριστάνεται, βιώνεται. Δεν είναι το εξαίσιο θήραμα που επιδεικνύεις αφού πρώτα του αφαίρεσες τη ζωή. Μοιάζει με ατημέλητη μάζα που αδρανεί. Ομως οι πορτοκαλιές, και μόνο αυτές, ξέρουν, Σουζάνα, τα μυστικά μάτια κι αυτιά που έμεναν άγρυπνα μέσα στο σπίτι, περιμένοντας να κατοικηθούν από βήματα και ομιλίες σαν σε όνειρο.