Αγνωστοι στην Ουγκάντα

Είμαι αισιόδοξη για την εξέλιξη της Covid-19 («θα περάσει κι αυτό»), αλλά φοβάμαι ότι μόλις απομακρυνθεί ο κίνδυνος για τη δημόσια υγεία -στην πραγματικότητα για την «ατομική» υγεία- θα επιστρέψουμε στον γνώριμο τρόπο ζωής και σκέψης που προκαλεί οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις. Business as usual. Η εμπειρία του AIDS, αν και δεν ήταν η πρώτη επιδημία χωρίς σύνορα, απέδειξε το ήδη αυτονόητο: ο κόσμος είναι ένα χωριό. Γίναμε μάρτυρες διηπειρωτικής μετάδοσης, την οποία, στην αρχή, πολλοί θεωρούσαν «φυσική» απόκριση στην ανεξέλεγκτη δημογραφική ανάπτυξη του Τρίτου Κόσμου. Ορίστε! Να πώς λύνεται το πρόβλημα του υπερπληθυσμού! Αλλά βεβαίως, όποια μάστιγα πλήξει την Αϊτή, την Αφρική ή την Άπω Ανατολή, θα πλήξει, λίγο πολύ, ολόκληρο τον πλανήτη. Πιθανότερα «πολύ», παρά «λίγο».

Κάνουμε λάθος αντιμετωπίζοντας την υγεία σαν εμπόρευμα· ακόμα μεγαλύτερο λάθος τοποθετώντας το στο εσωτερικό των εθνικών συνόρων. Από την εποχή που ο Πολ Σάμιουελσον περιέγραφε τα «δημόσια αγαθά», ο κόσμος εξελίχθηκε στο σημερινό στενά αλληλεξαρτώμενο σύστημα. Σήμερα, από τα διαθέσιμα και μη εξαντλήσιμα δημόσια αγαθά -αέρας και λιακάδα, ωκεανοί, έναστρο διάστημα, πόλοι, κοινή γνώση και πολιτιστική κληρονομιά- μερικά γίνονται ανταγωνιστικά (π.χ. το νερό, ιδιαίτερα το πόσιμο), ενώ έχουν δημιουργηθεί καινούργια, όπως το κυβερνοδιάστημα, τα ψηφιακά αγαθά που ήταν ακόμα εν τη γενέσει τους πριν από πενήντα ή εξήντα χρόνια. Ο καθοριστικός παράγοντας αυτόν τον τελευταίο μισό αιώνα είναι η διασυνδεσιμότητα: η ποιητική μεταφορά περί φαινομένου της πεταλούδας εκφράζει την παγκόσμια κατάσταση και ειδικότερα την κατάσταση της υγείας.

Το πρόβλημα είναι ότι η υγεία δεν αναγνωρίζεται σε όλες τις χώρες ως δημόσιο αγαθό από το οποίο δεν μπορεί να αποκλείεται κανείς: καθώς το ρυθμίζει η πολιτική, το σχέδιο, οι υποδομές, γίνεται «ανταγωνιστικό»· όπως γίνεται ανταγωνιστική η τροφή και το καθαρό νερό σε περιβάλλον υπερπληθυσμού, εξάντλησης πόρων και ρύπανσης. Σ’ αυτή την έλλειψη και ανταγωνιστικότητα, οι ΗΠΑ έχουν τεράστια ευθύνη: πρώτον, διότι διατηρούν στο εσωτερικό τους μεγάλο νοσούντα πληθυσμό με τρομερή κινητικότητα στον κόσμο και δεύτερον, επειδή εξάγουν ανθυγιεινά προϊόντα σε κάθε άκρη της γης (π.χ. junk food, χημικά, ψευτοφάρμακα) τα οποία συνοδεύει σχετική διαφήμιση-προπαγάνδα. Συχνά, η αμερικανική φαρμακοβιομηχανία αρρωσταίνει τον κόσμο προκειμένου στη συνέχεια να τρέξει να τον σώσει.

Στις ΗΠΑ, από τη δεκαετία του 1960 οι Δημοκρατικοί αγωνίζονται για τη δημιουργία συστήματος υγείας σαν το ευρωπαϊκό, που να καλύπτει όλους τους πολίτες από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο. Ο Λύντον Τζόνσον προώθησε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα που αποτελούσε μέρος της Great Society: υγεία και παιδεία για όλους. Δεν έζησε για να δει το μπλοκάρισμα αυτού του οράματος και την υποβάθμιση της δημόσιας υγείας στις ΗΠΑ, τις χρόνιες επιδημίες όπως η παχυσαρκία, με όλα τα νοσήματα που επισύρει (και με την πολυφαρμακία που τα συνοδεύει) καθώς και μια σειρά από λοιμώδη όπως η φυματίωση. Η αμερικανική κερδοσκοπία και κακοδιοίκηση απειλεί την παγκόσμια υγεία, επιδεινώνει τη νοσηρότητα σε ολόκληρο τον κόσμο με τη διάδοση προϊόντων τύπου McDonald και με την υγειονομική παραμέληση -την επίτηδες απουσία ενημέρωσης, την παραγωγή και διάθεση επιβλαβών προϊόντων και τον υπερκαταναλωτισμό.

Η Covid-19, χωρίς να είναι, προς το παρόν, η χειρότερη επιδημία στην πρόσφατη ιστορία, δείχνει την επείγουσα ανάγκη να ξανασκεφτούμε τα περί της διάδοσης ασθενειών μέσω της τροφής και τα περί της απουσίας δωρεάν και ίσης περίθαλψης σε πολλές χώρες. Αυτές τις τελευταίες εβδομάδες, οι ανασφάλιστοι ή οι «μερικώς» ασφαλισμένοι Αμερικανοί ασθενείς που νοσηλεύονται, είτε επιζήσουν, είτε όχι, θα φύγουν από το νοσοκομείο μαζί με χρέη χιλιάδων δολαρίων. Αλλά αυτό που θέλω προπάντων να τονίσω εδώ είναι ότι εκατομμύρια Αμερικανοί, όπως εκατομμύρια Αφρικανοί και Ασιάτες των φτωχών χωρών, πάσχουν από διάφορα παραμελημένα νοσήματα κι από νοσήματα που οφείλονται στην κερδοσκοπία του υγειονομικού συστήματος. Ξέρω ότι στις ΗΠΑ δεν ανέχονται μαθήματα κοινωνικής οργάνωσης κι ότι αντιδρούν υπερπατριωτικά όταν εμείς οι Ευρωπαίοι παρατηρούμε με φρίκη το αμερικανικό σύστημα περίθαλψης και το γενικό επίπεδο υγείας.

Ωστόσο, η Covid-19 είναι μεγαλύτερη πρόκληση για τις ΗΠΑ απ’ ό,τι για τον υπόλοιπο ανεπτυγμένο κόσμο. Το Δημοκρατικό Κόμμα γίνεται πολύ αντιπαθητικό με την πολιτική του ορθότητα και τα τικ της αμερικανικής αριστεροσύνης, αλλά έχει δίκιο όταν πιέζει για τη θέσπιση κοινωνικού συστήματος υγείας. Ο Μπέρνι Σάντερς αξίζει να υπερψηφιστεί γι’ αυτό το πρόγραμμά του, αν όχι και για τα υπόλοιπα. Για την οικουμενική ασφάλιση που πρέπει να λειτουργεί με τη λογική της κοινής ωφελείας και όχι του κέρδους, καθώς και με ταυτόχρονη πολιτειακή και ομοσπονδιακή παρέμβαση κατά του τρόπου ζωής που προκαλεί τόσες ασθένειες (όπως συνέβη, επιτυχώς, με το κάπνισμα, πλην όμως οι Αμερικανοί το αντικατέστησαν με υπερφαγία). Εν πάση περιπτώσει, η επιδημία υπογραμμίζει ότι όλο το οικοδόμημα είναι χτισμένο λάθος και ίσως οι Αμερικανοί χρειαστεί να κάνουν στο εξής καλύτερους μαθηματικούς υπολογισμούς: η βραχυπρόθεσμη, μυωπική λογική στην υγεία υπονομεύει την παραγωγικότητα, που θεωρούν ιερή, και πυκνώνει ένα στρώμα, μια underclass, με κάκιστη υγεία (τους λεγόμενους «ξεδοντιάρηδες») οι οποίοι απορροφούν βοηθήματα αναπηρίας, γήρατος και έσχατης φτώχειας, που πληρώνονται από τους φόρους των μεσαίων στρωμάτων. Τείνουμε να ξεχνάμε ότι το να ζεις από επιδόματα αποτελεί κατάσταση με πολλά προηγούμενα στάδια. Αλλά το λάθος δεν είναι τεχνικής φύσεως· είναι, θα λέγαμε, φιλοσοφικής: πρώτον, το ότι στις ΗΠΑ η υγεία δεν αποτελεί «φυσικό» δικαίωμα, αλλά κάτι που πρέπει να επιτύχεις με προσωπικό κόπο· και δεύτερον, το ότι θεωρείται εθνικό, όχι παγκόσμιο, διακύβευμα.

Το να φροντίζουμε ώστε να μην εξαπλωθεί ο ιός Έμπολα στην υποσαχάρια Αφρική δεν θα έπρεπε να θεωρείται «ανθρωπιστική βοήθεια», αλλά μέτρο διατήρησης της δημόσιας υγείας στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη ή στο Παρίσι. Η υγεία μας εξαρτάται τόσο από τους ανθρώπους που συναντάμε στον χώρο εργασίας όσο κι από αγνώστους στην Ουγκάντα.