Ολα άρχισαν από μια μάχη –ή την απειλή για μια μάχη. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, όταν ο Ποσειδώνας διεκδίκησε την Αττική, βύθισε την τρίαινά του στο έδαφος και ανάβλυσε θαλασσινό νερό για να συμβολίσει τη δύναμή του ως θεός της θάλασσας. Η θεά Αθηνά τού απάντησε φυτεύοντας στο ίδιο σημείο μια ελιά, ως σύμβολο ειρήνης και ευημερίας. Εξαλλος ο Ποσειδώνας την προκάλεσε να μονομαχήσουν. Αμέσως παρενέβη ο Δίας, ζητώντας από τους υπόλοιπους θεούς του Ολύμπου να αποφασίσουν ποιο από τα δύο δώρα –της Αθηνάς ή του Ποσειδώνα –ήταν καλύτερο και με αυτόν τον τρόπο να βάλουν τέλος στη διαμάχη. Οι θεοί ψήφισαν υπέρ του Ποσειδώνα και οι θεές υπέρ της Αθηνάς. Καθώς όμως ο Δίας είχε αποσυρθεί από την ψηφοφορία, οι γυναίκες υπερίσχυσαν κατά μία ψήφο και η Αθηνά κέρδισε. Ως προστάτιδα της Αττικής, έδωσε το όνομά της στη μεγαλύτερη πόλη, την Αθήνα και το δώρο της, η ελιά, έγινε από τότε σύμβολο της ειρήνης.
Δεν είναι όμως το μοναδικό. Από το λευκό περιστέρι και το ουράνιο τόξο έως τους αγγέλους, τα σπασμένα τουφέκια και τον χαιρετισμό με τα δύο δάχτυλα, αμέτρητες εικόνες έχουν γίνει σύμβολα ειρήνης ανά τους αιώνες. Το κλαδί της ελιάς είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα εικονιστικό σύμβολο μπορεί να αποκτήσει ένα συγκεκριμένο νόημα μέσα από τη διαδικασία της υπενθύμισης. Μπορεί μετά τον μύθο της διαμάχης Ποσειδώνα – Αθηνάς το κλαδί της ελιάς να ξεχάστηκε, υιοθετήθηκε όμως ξανά ως σύμβολο ειρήνης στην αρχαία Ρώμη –ο ποιητής Βιργίλιος το αναφέρει στην «Αινειάδα». Στα 1600 το κλαδί ελιάς, πάντα ως σύμβολο ειρήνης, έγινε αγαπημένο θέμα ποιητών και καλλιτεχνών και στη συνέχεια κόσμησε τα νομίσματα διαφόρων χωρών. Σταδιακά έκανε την εμφάνισή του σε πάρα πολλά επίσημα εμβλήματα –από τη Μεγάλη Σφραγίδα των Ηνωμένων Πολιτειών, το 1782, έως τη σημαία των Ηνωμένων Εθνών, το 1946.
Από τα πιο τυπικά επίσης εμβλήματα ειρήνης είναι αυτό που σχεδίασε το 1958 ο Βρετανός Τζέραλντ Χόλτομ για τις ανάγκες του βρετανικού Κινήματος για τον Αφοπλισμό από τα Πυρηνικά. Το σύμβολο είναι ένας συνδυασμός των γραμμάτων N (Nuclear) και D (Disarmament) πλαισιωμένων από έναν κύκλο που δηλώνει την οικουμένη. Σε αντίθεση με το κλαδί ελιάς, το έμβλημα του Χόλτομ δεν έχει ιστορικές αναφορές. Είναι όμως πολύ εύκολο να το συγκρατήσει κάποιος στη μνήμη του και να το αναγνωρίσει ως μοτίβο, πρώτα ως αντιπυρηνικό και έπειτα ως σύμβολο ειρήνης.
Οπως το περιστέρι, έτσι και η σημαία με το ουράνιο τόξο αντιπροσώπευσε διαφορετικές έννοιες στο πέρασμα των χρόνων. Με επτά λωρίδες, μία για κάθε χρώμα του ουράνιο τόξου, η σημαία χρησιμοποιήθηκε για ποικίλους σκοπούς: από τον Πόλεμο των Χωρικών στη Γερμανία του 1520 έως το Διεθνές Κίνημα Συνεργασίας, το 1920. Από το 1970, ελαφρώς παραλλαγμένη και με νέο όνομα –«σημαία της ελευθερίας» –συνδέθηκε με τις οργανώσεις των ομοφυλοφίλων και τους αγώνες για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους.
Το περιστέρι
Σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές βιβλικές αναφορές στην ειρήνη, ένα περιστέρι επιστρέφει στην Κιβωτό του Νώε με ένα κλαδί ελιάς. Με τον ίδιο συμβολισμό συναντάμε το περιστέρι στη χριστιανική τέχνη και στα χειρόγραφα του Μεσαίωνα.
Οπτική… εγκυκλοπαίδεια
«Σύμβολα ειρήνης: μια αδύνατη οπτική εγκυκλοπαίδεια» («Signs for Peace: An Impossible Visual Encyclopedia») του σουηδού γραφίστα Ρουέντο Μπάουρ και της κοινωνιολόγου συζύγου του Βέρα Κόκοτ. Παρουσιάζει πώς τα σύμβολα ειρήνης μετέδωσαν το ίδιο μήνυμα σε διαφορετικούς πολιτισμούς.
Σχόλια
