Ενας ανέφικτος έρωτας

Οταν η Μαρία Κάλλας συνάντησε τον Πιερ Πάολο Παζολίνι για να συζητήσουν για τα γυρίσματα της ταινίας «Μήδεια», το άστρο της ντίβας, όδευε προς τη δύση του όπως αναφέρει και η «Ρεπούμπλικα». Εξακολουθούσε όμως να τραβάει το ενδιαφέρον των κουτσομπολίστικων περιοδικών. Ηταν η εποχή όπου ο Ωνάσης την είχε εγκαταλείψει ύστερα από σχέση εννέα χρόνων για να παντρευτεί τη χήρα τού Κένεντι. «Εννέα χρόνια ανώφελων θυσιών», είχε σχολιάσει εκείνη. Η συνάντηση με τον Παζολίνι κανονίστηκε από τον Φράνκο Ροσελίνι, ο οποίος, μαζί με τη Μαρίνα Τσικόνια, ήταν παραγωγός της ταινίας. Η Κάλλας θα ήταν μια εκπληκτική Μήδεια και το κλειδί για μια τεράστια, διεθνή επιτυχία. Ο Παζολίνι δεν παρακολουθούσε όπερα. Είχε δει έναν «Trovatore» στην Μπολόνια, όταν ήταν 18 χρόνων, που δεν τον είχε ενθουσιάσει. Πολλά χρόνια αργότερα του είχε αρέσει ένας «Rigoletto» που είχε παρακολουθήσει μαζί με τον σύντροφό του Νινέτο Νταβόλι, αλλά και πάλι η γνώμη του δεν άλλαξε. Του άρεσε η κλασική μουσική που άκουγε στο σπίτι του, καθώς και η πολύ προσεκτικά επιλεγμένη μουσική που είχε η Ελσα Μοράντε στη δισκοθήκη της. Αλλά έως εκεί. Από την Κάλλας δεν θέλησε να πάρει ούτε τη φωνή ούτε την ντίβα. Του άρεσε το πρόσωπό της, που παρέπεμπε σε πρωτόγονη αγρότισσα με το λούστρο της αστικής κοινωνίας στην οποία ζούσε, ένα πρόσωπο έντονο και πραγματικό. Την κινηματογραφούσε σε μακρινά πλάνα, ενώ εκείνη, την οποία είχε σκηνοθετήσει και ο Βισκόντι, ήταν συνηθισμένη να βρίσκεται στη σκηνή σε μια συγκεκριμένη απόσταση από το κοινό. Σε ένα γράμμα που της έγραψε έπειτα από μία ημέρα συνεργασίας στο σετ, της εξηγούσε τη διαφορά μεταξύ του θεάτρου και του κινηματογράφου. Και το έγραψε, προφανώς, γιατί είχε διαισθανθεί την ταραχή της επειδή δεν μπορούσε να έχει τον απόλυτο έλεγχο του εαυτού της και του σώματός της.

«Αγαπητή Μαρία, απόψε, μόλις τελείωσα τη δουλειά, ένιωσα για σένα με τις κεραίες μου την ίδια αγωνία που χθες εσύ με τις δικές σου κεραίες ένιωσες για μένα. Μια ελαφριά αγωνία, όχι περισσότερο από μια σκιά, και όμως ανίκητη. Χθες αισθανόμουν ένα είδος νεύρωσης. Μα σήμερα σε σένα υπήρχε ένας συγκεκριμένος λόγος (συγκεκριμένος μέχρις ενός ορισμένου σημείου, φυσικά) που σε καταπίεζε, καθώς έδυε ο ήλιος. Ηταν το συναίσθημα ότι δεν όριζες τον εαυτό σου, το σώμα σου, την πραγματικότητά σου. Οτι σε “χρησιμοποίησαν” (και περισσότερο με τη μοιραία, κτηνώδη τεχνική που απαιτεί ο κινηματογράφος) και επομένως ότι έχασες ένα μέρος της ελευθερίας σου. Αυτό το σφίξιμο στην καρδιά θα το αισθανθείς αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της δουλειάς μας. Και θα το αισθανθώ κι εγώ μαζί σου. Είναι τρομερό να μας χρησιμοποιούν αλλά και να χρησιμοποιούμε.

Ομως ο κινηματογράφος έτσι είναι φτιαγμένος. Πρέπει να σπάσεις και να συνθλίψεις μια “ολόκληρη” πραγματικότητα για να την ξαναφτιάξεις σύμφωνα με τη σύνθετη και απόλυτη δική σου αλήθεια, η οποία, στη συνέχεια, την καθιστά ακόμα πιο “ολόκληρη”.

Εσύ μοιάζεις με ένα πολύτιμο πετράδι, το οποίο έχει σπάσει βίαια σε χίλια κομμάτια για να ξαναφτιαχτεί από ένα υλικό που να διαρκεί περισσότερο από τη ζωή. Και αυτό είναι το υλικό της ποίησης. Είναι απλά τρομερό να νιώθεις θρυμματισμένος, να αισθάνεσαι ότι σε κάποια συγκεκριμένη στιγμή, κάποια συγκεκριμένη ώρα, κάποια συγκεκριμένη ημέρα, δεν είσαι πια ο εαυτός σου αλλά ένα μικρό κομμάτι του. Και αυτό εξευτελίζει, το ξέρω.

Εγώ σήμερα έπιασα μια στιγμή του μεγαλείου σου κι εσύ θέλησες να μου το δώσεις ολόκληρο. Ομως δεν είναι δυνατόν. Κάθε μέρα μια λάμψη και στο τέλος θα εμφανιστεί ολόκληρη, ανέγγιχτη η φωτεινότητα. Είναι, βέβαια, γεγονός ότι εγώ μιλάω λίγο ή ότι εκφράζομαι με όρους ενδεχομένως ακατάληπτους. Μα ως προς αυτό, λίγο θέλω για να το αντιμετωπίσω. Βρίσκομαι σε έκσταση, έχω ένα όραμα ή, καλύτερα, οράματα, τα “Οράματα της Μήδειας”. Σε αυτές τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης πρέπει να έχεις λίγη υπομονή μαζί μου και να ξεπεράσεις τα λόγια με τη δύναμη. Σε φιλώ». Αυτό το γράμμα, μαζί με άλλα καθώς και σκίτσα, φωτογραφίες, ταινίες και κειμήλια αποτελούν το υλικό μιας έκθεσης που λειτουργεί αυτό τον καιρό στο Μιλάνο για το έργο του Πιερ Πάολο Παζολίνι και θα διαρκέσει μέχρι την 1η Ιουλίου.

Η «Μήδεια» αποδείχτηκε πολύ κουραστική ταινία. Οι σκηνές στην Καππαδοκία, στη συνέχεια στο Γκράντο και τέλος στην Πίζα, στην Πιάτσα ντέι Μιράκολι, απαιτούσαν κοπιαστικές μετακινήσεις. Και η Κάλλας έπαιρνε παντού μαζί της τη βοηθό της Νάντια Σταντσιόφ, τη γραμματέα της Μπρούνα και τα δύο της σκυλάκια. Η σχέση της με τον Πιερ Πάολο Παζολίνι είχε εντάσεις. Από μια στιγμή κι έπειτα εξελίχτηκε σε κάτι παραπάνω από απλή φιλία. Οταν μάλιστα δημοσιεύθηκε μια φωτογραφία με τους δυο τους να φιλιούνται στο στόμα σε κάποιο αεροδρόμιο, κουτσομπολίστικα περιοδικά και σκανδαλοθηρικές εφημερίδες άρχισαν να μιλούν για ερωτική σχέση. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό ήταν ανέφικτο. Μεταξύ τους υπήρχε ζεστή αγάπη και αμοιβαία εμπιστοσύνη. Ο Παζολίνι ήταν απελπισμένος γιατί τον είχε μόλις παρατήσει ο Νινέτο Νταβόλι για την καρδιά μιας κοπέλας. Τον Αύγουστο του ’71 έγραφε στον Πάολο Βολπόνι: «Εχω τρελαθεί από τον πόνο. Ο Νινέτο τελείωσε. Επειτα από εννέα σχεδόν χρόνια ο Νινέτο δεν υπάρχει πια. Η ζωή δεν έχει κανένα νόημα για μένα. Το μόνο που σκέφτομαι είναι ο θάνατος. Ολα καταρρέουν γύρω μου. Ο Νινέτο είναι διατεθειμένος να κάνει τα πάντα, αρκεί να είναι με το κορίτσι του. Ακόμα και να γυρίσει πίσω να κάνει τον ξυλουργό, χωρίς να δειλιάσει. Κι εγώ είμαι ανίκανος να δεχτώ αυτή την τρομακτική πραγματικότητα, που όχι μόνο μου καταστρέφει το παρόν, αλλά ρίχνει κάποιο φως πόνου και στα χρόνια που εγώ πίστευα ότι ζούσα μέσα στη χαρά».

Η Κάλλας φαίνεται ότι ενεπλάκη στην ιστορία από ένα γράμμα που βρέθηκε, στο οποίο του γράφει: «Λυπάμαι για σένα, αλλά είμαι ευχαριστημένη που με εμπιστεύτηκες. Αγαπημένε μου φίλε, λυπάμαι που δεν μπορώ να σου σταθώ σε αυτές τις δύσκολες στιγμές σου, όπως εσύ πολύ συχνά κάνεις. Το ξέρεις κατά βάθος ότι αυτό θα συνέβαινε. Θυμάσαι στο Γκράντο, μέσα στο αυτοκίνητο, μιλούσαμε με τον Νινέτο για τον έρωτα και για όλα αυτά· μέσα μου, οι κεραίες μου, όπως το ονομάζεις εσύ, με προειδοποιούσαν: όταν ο Νινέτο έλεγε ότι ποτέ δεν θα ερωτευόταν, μιλούσε για πράγματα που ήταν πολύ νέος για να τα καταλάβει. Κι εσύ κατά βάθος, ένας τόσο έξυπνος άνθρωπος, έπρεπε να το ήξερες. Αντιθέτως, γραπωνόσουνα σε ένα όνειρο – φτιαγμένο μόνο από σένα -, γιατί έτσι είναι τα πράγματα, ακόμη και αν σε στενοχωρώ με αυτή τη μικρή παραίνεση…».

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Κάλλας, η οποία υπογράφει ως «Μαρία (κοριτσάκι)», αναγκάζεται να πει στον Πιερ Πάολο δυσάρεστα πράγματα. Σε ένα άλλο γράμμα – του έγραψε «από τα σύννεφα», δηλαδή από ένα αεροπλάνο της Ολυμπιακής πετώντας για Νέα Υόρκη – του λέει ότι η φιλία του με τον Αλμπέρτο Μοράβια (με τον οποίο η ίδια, ο Παζολίνι και η Ντάτσια Μαραΐνι είχαν πάει ένα ταξίδι στην Αφρική) δεν την είχε πείσει ποτέ καθ’ ολοκληρίαν. «Ξέρεις, αγαπημένε μου φίλε, πραγματικούς φίλους έχω συναντήσει ελάχιστους, για να μην πω κανέναν… Και βασίζομαι στην ειλικρίνειά σου. Είμαστε πολύ δεμένοι ψυχικά. Και τολμώ να πω ότι αυτό είναι πολύ σπάνιο σ’ αυτή τη ζωή».

«Πολύ δεμένοι ψυχικά». Η Μαρία Κάλλας μιλά για το βάθος μιας σχέσης που δεν είναι απλώς φιλία. Για χάρη της Μαρίας ο Παζολίνι ξαναρχίζει να ζωγραφίζει χρησιμοποιώντας φυσικά υλικά, όπως είναι ο χυμός των λουλουδιών, για χάρη της Μαρίας δέχεται να κάνει κρουαζιέρα με τη θαλαμηγό του Ωνάση και να περάσει τις διακοπές του στον Σκορπιό, για χάρη της Μαρίας γράφει ποιήματα. Τα ποιήματα αυτά περιλαμβάνονται σε μία από τις πιο προβληματικές συλλογές του Παζολίνι, «Trasumanar e organizzar», που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1971. Η προηγούμενη συλλογή «Poesia in forma di rosa» δημοσιεύθηκε το 1964. Η συλλογή «Trasumanar e organizzar», λοιπόν, είναι μια επιστροφή στην ποίηση έπειτα από μακροχρόνια σιωπή. Ωστόσο το πιο σημαντικό του ποίημα δεν είναι κάποιο από αυτά που έγραψε για την Κάλλας. Είναι ένα ποίημα που έγραψε για τον Νινέτο στις 2 Σεπτεμβρίου 1969. Το οποίο τελειώνει ως εξής: «Είμαι αχόρταγος από τη ζωή / γιατί ένα πράγμα μοναδικό στον κόσμο δεν μπορεί να εξαντληθεί».